Arçutlu (Ardıclı) gənclərin inkişaf konsepsiyası
    Səkkizinci yazı

         1960-1980-ci illərin Arçut gəncliyinin əsas xüsusiyyətləri- o dövrkü gənclərin təqdimatında. İnkişafı şərtləndirən avanqard və  rəhbər ideyalar (əvvəlki yazının davamı)  
(mövqelərin, baxışların, tezislərin, qarşıya qoyulan məqsəd və vəzifələrin, bu baxımdan inkişaf konsepsiyasının əsas prinsiplərinin xatırlanması prizmasından yanaşma)

         Adət-ənənlər şəxsiyyəti bitkinləşdirən, tamamlayan elementləri özündə ehtiva edən hadisələr, aktlar məcmusudur. Adət və ənənələr müəyyən zamanlarda və məkanlarda həyata keçirilən ayinlər və rituallardan ibarətdir.   Arçut sakinlərinin  yaradıcılığı və quruculuğu doğma kənddə olarkən  onun mədəniyyətində, mədəniyyətini ifadə edən el adət və ənənələrində özünü ifadə edirdi. Yaşlı insanlar, el ağsaqqalları və ağbirçəkləri  adətləri davam etdirir və ənənəvi olaraq yeni nəsilə ötürürdülər. Bu yöndə də  adət-ənənələrin icrasında yaxından və fəal surətdə iştirak edirdilər. Adət-ənənələr gənclər üçün özüntəsdiq və özünüsübut baxımından  meydan açırdı. Gənclər adətlərə yeni elementlər qatmaq üçün iddialı idilər. Eləcə də mövcudluğu saxlamaqda israrlı idilər. Yeniliyi köhnəliyin bazasında tətbiq etməyə üstünlük verirdilər.  Gəncləşən kəndə yeni mühitin bəxş edilməsi gənclərin çiyinlərində duran mühüm vəzifə idi.    Arçutun zövqlü, xoşagəlimli    toy adət-ənənəsi olub. Bu ənənələrindən birini də kənddə tarix müəllimi olmuş Səyyad İsrafil oğlu Rəfiyev 1912-ci ildə Arçutda dünyaya gəlmiş  el ağsaqqalı olmuş mərhum Hidayət Alı oğlu Xəlilovun timsalında, onun nümunəsində   bu şəkildə təqdim edir: “ Hidayət baba elimizin-obamızın ağsaqqalı olub. Təvazökarlığı ilə, pak mənəviyyatı ilə bütün ağsaqqalların hamısından seçilib. Ona görə ki, mən çox xatırlayıram, yaxşı yadımdadır, elimizin xeyir və şərində  onun iştirakı özünəməxsus  idi. Yəni, ya geciksə, ya da tez gəlsə, o dəqiqə  orada bilinirdi, hiss olunurdu. Yeri görünürdü. Əgər iştirak edə bimirdisə, onun yoxluğu hamını incidərdi. Hamı onsuz darıxardı, onu göz gəzirdi.  Allah hamıya toy qismət eləsin! O, toylarda gözəl, inci sözlər işlədərdi. Qəşəng, özünəməxsus səs tembri var idi. Bu dəqiqə də o səs sanki mənim qulağımda cingildəyir. “A şabaş, gəl yavaş-yavaş!”,-deyərək, özünəməxsus oyun qaydaları ilə, qara zurnanın sədaları altında gözəl rəqs edərdi. Ağ önlük taxaraq toy sahibinin xeyrinə elə hərəkətlər edərdi ki, hamının xoşuna gələrdi.  “Pul qabı”  deyilən çemodan qoyulardı. İçində də şirniyyat qoyulardı. Hidayət baba deyərdi ki, kim çox pul yazdırarsa, ona bir şirniyyat əlavə veriləcəkdir. Maraq yaradardı ki,  toy  sahibi ziyan çəkməsin. Allah ona qəni-qəni rəhmət eləsin!”  
       1947-ci ildə Arçutda dünyaya gəlmiş Asiya Nəsib qızı Namazova öz şirin ləhçəsi ilə danışır.  Bakıda yaşamasına baxmayaraq, unutmayıb. Kəndin danışıq ləhçəsini qətiyyən unutmayıb.  Məsələn, “so(nq)unnan” (yəni sonradan), sözünü işlədir. Nitqində “nəvlem” (yəni nə bilim) sözünü istifadə edir. Bununla da şifahi danışığını saxlayır və indiki və gələcək nəsilə ötürür. Kəndin danışıq tərzini  də özündə əks etdirir.   Asiya Nəsib qızı Namazova  1960-80-ci illərdə Arçut gənclərinin xüsusiyyətlərini bu şəkildə izah edir: “ Gənclər aparıcı qüvvə idilər. Toylarda, el mərasimlərində xüsusi rol oynayırdılar. Adət-ənənələrin yaşamasında böyük qüvvə idilər, aparıcı və avanqard idilər. O vaxt toylarda gəlinin başına bağdatı örtürdülər. Gəlinlər qırmızı ayaqqabı geyinirdilər. Gəlini yük maşınında gətiridilər. Onu da qeyd edim ki, toylarımızı zurnaçılar yola verirdilər. Bayram günlərində “Naney” çalırdılar. Xonçaları kəlağayı ilə bəzəyirdilər”. 1950-ci il təvəllüdlü Zeynəb Əli qızı Xəlilova da təsdiq edir ki, xonçaları bizim zamanımızda kəlağayı ilə bəzəyirdilər. Üzərini örtürdülər.  Sellofan sonradan dəbə mindi. Həftənn dördüncü günləri toydan qabaq “parçaüstü” adəti var idi. Gəlinə alınan paltarları gələn qonaqlara göstərirdilər. Adətən xınayaxdı mərasimləri həftənin altıncı günləri olurdu. Toylar isə bazar gününə salınırdı”. Bu fikirləri 1969-cu il təvəllüdlü Sədaqət Həsən qızı Məmmədova da təsdiqləyir.  Onun fikrincə, 1980-ci illərdə toylarda “Tərəkəmə” daha çox sifariş olunurdu. Yallı da bir dəb idi.   Kişi və qadın yallıbaşçıları olurdu. Məsələn, Kərəm Mustafa oğlu Qocayev yallıbaşı idi. 
       Gənclər kəndin el bayramlarının təşkilində və icrasında böyük rol oynayırdılar.  Bu gün də bəzi ailələrdə bayramı qeyd edirlər və ənənəni qoruyub saxlayırlar.  Arçutda vaxtilə qeyd olunmuş “Xıdır Nəbi” bayramı barədə kənd orta məktəbində  gənc yaşlarından müəllim işləmiş Məhərrəm Məhəmməd oğlu Orucovun “Pembek tv”-ə (Youtube kanalı) səsləndirdiyi fikirləri (Folklorşünas Məhərrəm Orucov bir mütəxəssis kimi jurnalist Vəfalı Cavad oğlu Qasımovun mövzu üzrə  suallarına cavab verir) diqqəti çəkir: “ “Xıdır Nəbi” bayramı əslində milli bayramdır. Onu müsəlman-türk dünyasında geniş qeyd edirlər. Orta Asiyadan belə, Türkiyə, İraqda  və Moldovada yaşayan Qaqauzlar qeyd edirlər. Bu bayram, elə bil ki, Bahar bayramına keçid ərəfəsidir. Adətən “Novruz”a qırx gün qalmış, “Kiçik Çillə”nin ortasında   bayramı qeyd etməyə başlayırlar.   “Xıdır Nəbi”i ayrı-ayrı xalqlarda  müxtəlif vaxtlarda keçirilir. Əslində bayramın kökündə bir mif dayanır. Xıdır peyğəmbər, -Xızır peyğəmbər adı ilə gedir, -bunlar üç qardaşdan-Xıdır Nəbi, İlyas, Elləz ibarət olub.  Bu bayram qardaşlardan Xıdır ilə İlyasın görüşünü özündə ifadə edir. Ona görə bu bayramı qeyd edirlər. Bu qardaşlar vaxtilə ayrı düşürlər. Sonradan görüşürlər. Xızır peyğəmbər həm də xeyirxah, insanlara yardım edən  bir insan kimi təsvir  olunur.   Bəzi rəvayətlərə görə İsgəndər Zülqərneynlə Xızır zülmətə gedirlər. Orada dirilik suyunu Xızır peyğəmbər  içir, xilas olur. Ölməzliyə qovuşur.  Lakin İsgəndər içə bilmir. Ondan sonra rəvayətlərdə, dastanlarda geniş yayılır. Aşıq Qərib dastanında Qəribi atın belində bir göz qırpımında gətirib Tiflisə çıxardır.  Xızır peyğəmbər  insanlara yardım edən peyğəmbər kimi qeyd olunur. Xıdır Nəbi bayramını bizim Pəmbək mahalında da olan yaşayış məskənləri də müxtəlif vaxtlarda qeyd edirlər.   Əslində “Kiçik Çillə”nin ortasından hesablanır. Haradasa, bir həftə çəkir. Adətən fevral ayının 10-dan başlayır. Bu vaxtdan etibarən havalar sınmağa başlayır. Havalar isinməyə, torpaq canlanmağa doğru gedir. Kənddə adətən qovurğa qovurardılar. Axşamdan Xıdır Nəbinin buğdasını ayırardılar. Hər evdə olurdu.  Hamı şənlik edirdi. Qovut düzəldərdilər.  “Qolgödəyin dəyirma”nında növbə əlindən yer yox imiş. Hamı qovut üçün qovurğanı üyütdürürdü. Sonra xəşil bişirərdilər. Bölgələr üzrə xəşili müxtəlif ədviyyatlarla, balla, şərbətlə, sarımsaq qurudla qarışdırıb yeyərdilər. Axşamdan ailə üzvlərinin hər birinin adına, hətta uzaqda olanlarının adına belə,  çırttöyux deyilən (Ona elmi dildə kasnı, yəni “göy çiçək”,deyirlər) çöplər hazırlayırdılar. Başlarına pambıq dolayardılar. Axşamdan cavan bir qız həmin çöplərin pambıq hissəsini  kərə yağına batırırdı və yandırılırdı.   Çıralar təmiz bir yerə qoyulurdu. İnanılırdı ki, o gecə Xızır Peyğəmbər o evə qonaq olacaq, bərəkət gətirəcək. Səhər tezdən qovutun içində yanan çıraların qalıqları (pambıq və çöpün qalıqları) qovutun üstünə  tökülürdü. İz qoyurdu. İnananlar deyirdilər ki, bu iz məhz Xıdır Nəbinin izidir. Bax, bu atının ayağının izidir. Gecə onlara qonaq olub.  Kasnı bitkisində də bir sirr var. Gül səhər açır, günorta bükülür, sanki ölür. Burada da rəmzi məna var. Mahiyyətcə inanclar təbiətlə bağlıdır. Güldə ölümlülük və dirilmə  var. Torpaq oyanır və ölür. Səhər tezdən xəşil bişirərdilər. Qızlar yeməzdilər. Götürüb bir qabda hündür yerə qoyardılar. Əhd edərdilər.  Görərdilər ki, qarğa, ya sağsağan o xəşildən aparıb hansısa bir qapıya, ünvana qoyur. Onda qızlar hansı qapıya gəlin gedəcəklərinə inanırdılar. Xıdır Nəbi bayramında duzlu kömbə deyilən kökə bişirirdilər. Can sağlığı, ruzi-bərəkət arzulayır və  dualar edilirdi...” Həmin televiziyanın efirində Arçutlu ağbirçək Münəvvər xanım  Qazıyeva  bayramla bağlı bu fikirləri qeyd edir: “Mən həmişə özümü dərk edəndən bu yana Xıdır babanın azuqəsini bişirmişəm. Kənddə ürəyim istəyən adamlara paylamışam.  Bu gün bayramdır. Çox sevinirəm. Xıdır babam gəlir, elimizin, günümüzün üstünə bərəkət gətirir. İndi Xıdır babanın adını anmışam, azuqəsini bişirmişəm, çırasını yandıracam. Qovurğadan qovut hazırlayırdıq. Duzlu kömbə bişirirdik. Axşamdan cavanlarımız, subaylarımız (qız, oğlan,  fərqi yoxdur) kömbəni baş altlarına qoyub yatırdılar. Niyyət edirdilər. Kimə ərə gedəcəklərini, kimi alacaqlarını yuxuda görmək istəyirdilər. Hesab edirdilər ki, Xızır baba onlara kömək edəcək Kimlə ailə quracaqlarını yuxuda göstərəcək. Gənc vaxtı  qalağın başına pay qoyardıq. İzləyirdik ki, görək qarğa bu paydan aparıb kimin evinin damında yeyəcək. İnanırdıq ki, biz o evə də gəlin düşəcəyik   Həqiqət də olurdu. Ərə gedənlər sevinirdilər ki, Xıdır Nəbi baba bəxti açdı.  Yuxular çin çıxırdı. Bayramda qonaqlıqlar verirdik. Xızır babanın azuqəsindən paylayırdıq. Nəhrə yağından xəşil çalırdıq. Qonaqlar dəvət edirdik. Rəhmətlik Nəsib babam deyirdi ki, güzgünü qoyun. Xıdır Nəbi baba atı ilə gəlir. Atı ağaca bağlayırdı. Yəni  düldülü də yanıında olurdu. Qamçını da yuxarıdan, ağacdan  asırdı. Güzgüdə güzgülənirdi, qayçı ilə bığının qabağını alırdı, sonra da sudan içirdi və evə xeyir-dua verərək çıxıb gedirdi. Güzgünü,  qayçını, sacı, unu qonaq otağında, tər-təmiz bir yerdə  qoyurduq. Bütün əşyaları tər-təmiz edirdik, stolun üstünü –zadı tər-təmiz edirdik, salavatlayırdıq. Kənddə o zaman  hamı qovurğanı üyütmək üçün dəyirmana aparırdı. Böyük növbələr olurdu...Belə bir əhvalat olub.  Xıdır Nəbi baba uzaq səhralara  səfər edib. Azuqəsini quma basdırıb ki, su sərin qalsın, azuqəsi xarab olmasın. Öz qoşunu ilə hərlənib,  gəlib görüb ki, azuqə yoxdur. Donuza ona görə haram deyirlər ki, gəlib azuqəni tapıb, yeyib.  Tuluğu cırıb, suyu da içib. Onlar ac qalıblar. Xıdır baba bir buğdanı qırx gün yalayıb. Aclığın qarşısını alıb və sonra da geri qayıdıb. Biz bu qovutu, azuqəni məhz Xıdır baba üçün düzəldirik... ”. Kənd sakini olmuş Əminə İbrahimxəlil qızı Məmişova da kənd adətlərini olduğu şəkildə izah edir. Onun fikrincə çırttöyux deyilən çöplər hazırlanırdı. Bu çöplər hər bir ev sakininin adına yandırılırdı. Əminə  Məmişova qeyd edir ki, hətta bu çöplər mal-qara üçün də yandırılırdı. Salamatçılıq arzu edilirdi. O, qeyd edir ki, axşamkı qovutdan səhər xəşil çalınırdı. Qovrulmuş buğda kirkirədə üyüdülürdü, qovut əldə edilirdi.  1990-cı illərin gənclərindən olmuş kənd sakinlərindən Rafayət Məmməd oğlu İsmayılov, Müdabə Həmid qızı  İsmayılova, Bahar Misir qızı İbrahimova da adətlərdən, onun  elementlərindən söhbət açırlar. Bahar İbrahimova onu da vurğulayır ki, süfrəyə güzgü də qoyulurdu. Pembek.tv-nin efirində həmçinin bu gözəl el adətinin əhəmiyyətindən 1990-2000-ci illərin gənci olmuş Murtuz Yaqub oğlu Qazıyev də söhbət açır və gənclərə tövsiyə edir ki, gözəl el adətini qoruyub saxlasınlar və davam etdirsinlər. 
         Arçut  kəndində gəncliyin inkişafı üçün baza ideyalar başlıca olaraq sakinlərin yaddaşında həkk olunub. Onlar olduğu kimi xatırlayırlar və fikirlərini  ifadə edirlər. Bu da özlüyündə kənd gəncliyinin xarakterik xüsusiyyətlərini, səciyyəvi cəhətlərini  ayırd etməyə imkan verir. Gənclər yaddaşları ilə tarixi olduğu kimi ifadə edirlər. Onlar öz yaddaşları ilə ənənəni davam etdirirlər və adətləri reallığa çevirirlər. 
          Arçutda dünyaya gəlmiş, 1988-ci ilə qədər   kənd orta məktəbində əmək təlimindən dərs vermiş və gəncliyi 1970-1980-ci illərə təsadüf etmiş, deportasiya ilində   ailəsi ilə birlikdə Rusiya Federasiyasında  məskunlaşmış  Sürəyya  Mövlud qızı   Namazova  Arçut gəncliyini öz xatirələrində daha zəngin təsvir edir.  Sürəyya  müəllimə qeyd edir: “ Arçut kəndində anadan olmuşam, orada böyümüşəm, məktəbə getmişəm, məktəbi çox yaxşı oxumuşam.  Açığını desəm, məktəbi bitirəndə cəmisi iki ədəd dördüm olub. 1973-cü ildə orta məktəbi bitirib Bakıya getdim. Ali məktəbə, Universitetin “Mexanika-Riyaziyyat” fakultəsinə,  sənədlərimi verdim. Birinci ili  fizikadan kəsildim. Sonra geri gəldim. Nənəm heyvanı satdı və məni  növbəti ildə qəbula yola saldı. Ancaq bu dəfə  Sabir adına Texnikuma verdim. Əmək və rəsmxət müəllimi ixtisasına qəbul olundum. Nişanlı idim. Təyinatımı Azərbaycanda Sabirabad rayonuna vermişdilər. Ancaq valideynlərin-atam və qaynatamın,   təkidi ilə öz kəndimizdə işləməyə başladım. Orta məktəbdə dördüncü   siniflərdən səkkizinci siniflərə kimi dərs dedim. Həm qızlar, həm də oğlanlar qrupum var idi. 1977-ci ildə toyum olub. Gələn il evliliyimizin 50 illiyidir. Üç oğlum var. Böyük oğlum kənddə ikinci sinifə kimi getdi. Mən bunları ona görə deyirəm ki, gənclərimizə nümunə olsun. Ailənin nə olduğunu başa düşsünlər. 1988-ci ilin avqust ayından  Rusiyaya köçdüm. Çox gözəl kəndimiz var idi. Cavanlığımız kənddə çox gözəl keçdi. Kənd yerinin cavanlığı çox gözəl idi. Hamı mehriban, ünsiyyətcil  və səmimi idi.  İnsanları həqiqətən gözəl idi. Çox gözəl şagirdləri var idi. Ölən müəllimlərimizə Allah rəhmət eləsin! Torpaqları pambıq olsun!  Həm müəllimlərimiz, həm də müəllim yoldaşlarım olublar. Mamed müəllim, Məsim müəllim, Xatalı müəllim, Məhəmməd müəllim, Hüseyn müəllim, Rəcəb müəllim, Əli müəllim, Allah dünyadan köçənlərin hamısının yerini cənnət eləsin! Şagirdlərimi çox sevirdim. Onların  bəziləri ilə əlaqələrim var, Bakıya gələndə onları axtarıram. Ermənilərə Allah lənət eləsin! Gözəl kəndimizi darmadağın elədi. Kəndimizdə gənclər üçün klub var idi. Trikotaj fabriki, uşaq bağçası, iki ədəd dükan var idi.  Mən orta məktəbdə 1977-ci ildən 1988-ci ilə qədər işləmişəm. 800 nəfər şagird təhsil alırdı. Gənclik illərimizdə ata və ana nə deyib, eşitmişik. Müəllimlərimizdən çəkinmişik. Küçədə onları görəndə qaçıb gizlənmişik. Demişik ki, birdən sabah dərsi soruşanda cavab verə bilmərik. Deyərlər ki, bəs nə üçün küçədə gəzirdiniz?! Həqiqətən elə idi. Müəllimlərdən çəkinirdik. Sağ olan müəllimlərə uzun ömür, can sağlığı arzu edirəm. Rusiyada yaşasam da qəlbim bu gün də kəndimlə, məktəbimizlə döyünür. Müəllimlərlə etdiyim söhbətlər, zarafatlar yadıma düşür. Hər şeyin öz yeri var: -cavanlığın da, qocalığın da. Müəyyən təhsilləri olan üç oğlum var. Ailələri var. Yaxşı tərbiyə olunmuş, əmək sevər gənclərdir. Yaşadığımız şəhərdə azərbaycanlılar çoxdur. Əvvəlki illərə nisbətən sayları daha çox artıb.  Onlarla gediş-gəlişimiz var.  Öz kəndlilərimiz də yaşayırlar. Toy və nişan məclislərində iştirak edirik.  Daim bir yerdə, bir elli kimi oluruq. Qərib eldə yaşasaq da, ürəyimiz vətənlə döyünür! Kəndimizə uğurlar arzulayıram!”          
             1958-ci ildə Arçut kəndində dünyaya gəlmiş və onuncu sinifi orada bitirmiş, daha sonra Rusiyaya köç etmiş və hal-hazırda da orada yaşayan, ali təhsilli iqtisadçı  Xəyyam Həsən oğlu Nəsibov yeniyetməlik illərini bu şəkildə xatırlayır: “Mən onuncu sinifi qurtaranacan kənddə olmuşam. Uşaq olduğum zaman, məktəb illərində biz öz zamanımızı daha çox kitab oxumaqla keçirdirdik. Həkim İmdad, İsaxan, Səyyad müəllim, rəhmətlik Zakir Alıyev, İspəndiyar İsmayılov, biz bir qrup yaxşı oxuyanlar həmişə birlikdə olardıq. Daha çox kitab oxumaqla məşğul idik. Birgə sual-cavab edərdik. Orta məktəbi bitirdikdən sonra bir daha kəndə qayıtmadım”.
         Arçutun mühacirətdə, qürbət eldə yaşayan gənclərinin qəlbləri daim kəndlə döyünüb. Onlar indi də Azərbaycanda yaşayan  kənd sakinləri ilə sıx əlaqə saxlayırlar. Adət-ənənələrin xarici ölkələrdə daşıyıcılarıdır.  

1990-2000-ci illərdə Arçut gəncliyinin əsasları. Qaçqınlıq dövrü kənd gəncliyinin səciyyəvi xüsusiyyətləri
         Qaçqınlıq dövründə kənd gənclərinin çiyinlərinə düşən ən böyük məsuliyyət və öhdəlik kənd gəncliyinin xüsusiyyətlərini qorumaq, yaşatmaq və onu irs olaraq gələcək nəsillərə ötürməkdən ibarət idi.   Bu aspektdə        1972-ci ildə Arçutda dünyaya gəlmiş Vüqar Hümmət oğlu Alıyev 1990-cı illərin qaçqınlıq  dövrünə təsadüf edən kənd gəncliyinin  səciyyəvi xüsusiyyətlərini bu şəkildə izah edir: “Biz əməlli-başlı gənclik görmədik. Onu yaşaya bilmədik. Çoxlu dəyərlərindən zövq ala bilmədik.  1988-ci ilin deportasiyası başladı. Qərbi Azərbaycandan bu tərəflərə gəldik. Mən o zaman orta məktəbin onuncu sinifində oxuyurdum. Birbaşa biz Bakıya köç etdik. Rayonlara düşənlər də oldu. Kənd dağınıq vəziyyətdə qaldı. Biz Bakıda Böyük Şor deyilən qəsəbədə məskunlaşdıq. Onuncu sinifi də Nizami rayonundakı 12 nömrəli orta məktəbdə davam elədim. Gəncliyimiz çox gərgin oldu. Arçut cavanlarından ayrı düşməmək üçün gəncləri tez-tez  axtarırdım.  Dostluq itib batmasın deyənə, mən tez-tez həmkəndlim Eyvaz Əmiraslanovla görüşürdüm. Onlara tez-tez gedib gəlirdim. Dayım oğlu, bir müddət Sankt-Pterburqda yaşamış  İlqar  Cəlilovu axtarıb tapırdım. Biz bir Arçutlu kimi onuncu sinifin uşaqları olaraq tez-tez toplaşırdıq, kənd adına yığışırdıq. Bir arçutlu kimi bir-birimizi axtarmaq üçün ürəyimizin başı tökülürdü. İtməyək, dağılmayaq deyənə, tez-tez bir-birimizi axtarırdıq. Tez-tez Binəqədi rayonundakı Xutor (indiki M.Ə.Rəsulzadə)  qəsəbəsinə gəlirdik. Həmkəndlimiz, tay-tuşumuz rəhmətlik  Etibar Qocayevi axtarırdıq. Asiman Alıyevlə, Ədalət Əli oğlu Həsənovla da tez-tez görüşlərimiz olurdu. Bir kəndli kimi gediş-gəliş edirdik. 1990-1992-ci illərdə əsgərlikdə olmuşam. Bir Arçutlu kimi kəndlilərimizdən kənar qalmamışam. Daim bir-birimizi axtarmışıq, soraqlaşmışıq. Gəncliyimiz pis vaxta düşdü. Birinci Qarabağ Müharibəsi başladı.  Mən onda hərbi xidmətdə idim. Gəncliyimiz belə keçdi. Müharibədə olan müharibədə oldu, Rusiyada olan Rusiyada oldu, Arçut gəncləri olaraq biz tay-tuşlar o çətin məqamlarda da bir yerdə olduq, bir-birimizi axtardıq. Birlikdə olduq.  Arçut camaatı da var  olsun.  Deport olunsa da, dağınıq düşsə də,  Bakıda, Gəncədə məskunlaşsa  da, yenə də xeyirdə-şərdə bir yerə toplaşdı, bir-birini axtardı.   Gəncədə yas düşəndə mənim babam da Bakıdan durub Gəncəyə öz kəndlisinin yasına getdi. Bu günə qədər də yenə də dağılmamışıq, birlikdəyik. Kəndimizin birliyi güclüdür. Bir-birimizə arxayınıq. Gənclərimiz də Allah var eləsin. Həkimlərimiz, hərbçilərimiz, alimlərimiz, maşallah, çoxlu mütəxəssislərimiz yetişib. Yaxşı yadımdadır. Atam bir xeyir işə gedəndə deyirdim ki, məni də aparsın. Burnumun ucu göynəyirdi. Kəndlilərimiz görmək üçün tələsirdim, ürəyim istəyirdi. Rəhmətlik Firdovsi Hacı oğlu Çəltikov var idi. Yaxın dostumuz  idi. Tez-tez bir yerdə olurduq. Toy olanda,  düzdür,  hamı kimi əmi, dayı, xala, bibi kimi yaxın qohumların toylarına gediridk. Ancaq bir az uzaq adamın toyuna valideynlərimiz bizi  aparmırdılar. Mən Arçutludan evimizə dəvətnamə gələndə atama yalvarırdım ki, icazə ver, əvəzində  mən gedim. Nədi-nədi, gedib orada dost-tanışımı, tay-tuşumu görüb şənlənim. Kənddən ötəri burnumuzun  ucu göynəyirdi. Qaçqın idik, köçkünə dönmüşdük.  Bu dəqiqə də burnumun ucu göynəyir. İndi də, bu dəqiqə də  kənddən ötəri ürəyimin başı tökülür.  Deyirəm bircə sülh olaydı, barışıq olaydı. Yaşaya bilməsək də eləcə də gedib kəndimizi, evimizi, cığırları görəydim. Tez-tez yuxuma da girir. Əsgərlikdən qayıdan kimi özəl bir dükanda işlədim. Sonra da, 1997-2022-ci illər ərzində, düz 25 il  polisdə çalışdım. Arçutlu gənc olaraq, o zaman çox kövrək dövrlər idi. Aralı düşsək də bir-birimiz üçün ürəyimiz gedirdi. O zaman bir gənc olaraq  ərk etdiyim tay-tuşuma, dost-tanışıma tövsiyə edirdim ki, kəndin xeyir işlərində, yaslarında bir yerdə olaq. Dağılmayın, bir-birinizi itirib axtarın. O zamanlar mobil telefon yox idi. Ev telefonları ilə bir-birimizi axtarıb tapırdıq. Dərsdən sonra parklarda, ələlxüsus da Nərimanov parkında tez-tez görüşərdik. İndi də Arçut gənclərini dəstəkləyirik. Bir olsunlar, yaddan çıxarmasınlar. İndi evdə mənim də uşaqlarım var. Onlar gəncdirlər.  Başa salıram ki, biz kimik, hansı kənddənik. İstəyirəm ki, tanısınlar, unutmasınlar, öz keçmişlərini dərk eləsinlər. Kəndimizin gənclərinə sağlam həyat, saflıq, mənəvi zənginlik arzu edirəm! Allah gənclərimizi qorusun!”
             1973-cü ildə kənddə dünyaya gəlmiş Pərvanə İsmayıl qızı Rəfiyevanın kəndin 1990-cı illər üçün  yeniyetmə və gəncliyi ilə bağlı fikirləri diqqəti çəkir. O, rəhbər ideyalarla bağlı bu kimi fikirləri  qeyd edir: “Kəndimizin yeniyetmə və   gənclərinin müsbət keyfiyyətləri olduqca çoxdur.  Hər zaman ideya verirdilər və ideyaları reallaşdırırdılar. Bu da inkişafa aparıb çıxardırdı. Tez-tez kəndimizdə yeni-yeni adətlərlə rastlaşırdıq.  Bu yeniliklər mətbəxdən tutmuş, geyimimizə və musiqiyə kimi şamil olunurdu. Gənclərimiz toyların, nişanların, bütün xeyir işlərin aparıcıları idilər. Müasir mahnıları dəbə minirdi. Toylarda qəşəng rəqs etmək üçün əsil yarış olurdu. Qızlarımız çox gözəl, bərli-bəzəkli xonçalar bəzəyirdilər. Milli bayramlarımızda aləm bəzənirdi. Süfrələrə ləziz yeməklər qoyulurdu.   Mən kənddə olanda yeniyetmə idim. Şagirdlər, yeniyetmələr, gənclər çox səmimi və mehriban idilər. Sosial ünsiyyət, ictimai əlaqələr çox yaxşı idi. Yeniyetmə və gənclərimiz açıq fikirli və həvəsli idilər. Bilik, elm qazanmaq uğrunda yarışlar gedirdi. Gənclərimiz həm də peşə öyrənməyə cəhd edirdilər. Modaya can atan qızlarımız çox idi. Toxuculuq, tikişçilik bir dəb idi.  Kəndimizn yeniyetmə və gənclərinin əyin-başları şəhərdəkilərdən  qəti fərqlənmirdi. Harada yeni bir moda çıxrıdısa, dərhal bizə gəlib çatırdı.  Kənddə gənclərimiz, yeniyetmələrimiz musiqi ruhu ilə yaşayırdılar. Məktəblərimizdəki ədəbiyyat və incəsənət dərnəkləri çox şeyləri verirdi.  Teatr səhnələri, konsertlər çox gözəl keçirdi. Çoxlu sayda yeniyetmə və gənclərimiz mahnılar ifa edirdilər. Mən onu görürdüm ki, yeniyetmə və gənclərimiz toylarda, bayramlarda başda idilər. Başqa yerdə yaşayan gəncləörimiz bayram günlərində, toylarda kəndə  gəlirdilər. Özləri ilə yenilik də gətirirdilər. Hədsiz maraqlı olurdu. Çox təəssüf ki, 1988-ci ildə gənclik həyatımız dəyişdi. Qaçqınlığa düşdü. Çox çətin oldu. Lakin biz gənclər özümüzü itirmədik. Kənd gəncliyinin imicini, statusunu və şəxsiyyətini qoruduq. Yenə də adətlərimizi yaşatmağa başladıq. Mətbəximizi qoruduq. Elçilik, nişan, xınayaxdı, toy və bayram adətlərimizi saxladıq. Fikirləşdik ki, bu yolla özümüzü kənddəki kimi hiss edə bilərik. Bu metodla özümüzü qərib hiss etmədik. 1990-2000-ci illərin maddi çətinliklərinə, müharibə illərinə sinə gərdik. Özümüzü sındırmadıq, ruhdan düşmədik. Tez-tez görüşdük. Bayramları bir yerdə qeyd etdik. Evlərdə fotoalbomlara baxıb kəndimizi və özümüzü xatırladıq. İndiki gənclərimizə də deyirik ki, siz Arçut əsillisiniz. Ulu əcdadlarınızı unutmayın! Fikir verirəm ki, sağlam gənclik yetişməkdədir. Onlar ölkəmizə yaxşı faydalar verirlər. Nailiyyətləri bizi sevindirir. Ümid edirik ki, nə zamansa geri qayıdacağıq. Yenidən bir yerdə olacağıq.  Bütün yeniyetmə və gəclərimizi Allah qorusun!”                
             1977-ci ildə Arçut kəndində dünyaya gəlmiş Elmdar Mövlud Oğlu Süleymanovun gənclərlə bağlı fikirləri öz dərin mahiyyəti ilə fərqlənir. O, qeyd edir: “Gənclik sözün əsl mənasında insanın ömrünün ən dəyərli dövrüdür. Bu dövr ərzində insan maddi və mənəvi baxımdan formalaşır, həyatın və elmin əsaslarını dərk edir. Yaddaş isə bir ömür boyu insana yaşamaq həvəsi verən, onu ayaqda saxlayan ən böyük mənəvi gücdür. Gəncliyimiz arzularımızın arxasınca getməklə keçdi. Açıq deyə bilərəm ki, o günlərdə elimiz və obamız üçün birlik istəyənlərdən biri kimi bu həvəs mənim yaddaşımda dərin izlər qoyub. Bu gün də həmin həvəslə yaşayıram. Gəncliyimizin maraqlı və mənalı keçməsinin əsas səbəbi isə valideynlərimizin və müəllimlərimizin bizə aşıladığı gözəl dəyərlər idi. Biz bu dəyərləri qoruyub saxlayan nəsillərdən olduq. Qohumluq, qonşuluq, kirvəlik və böyüklərə hörmət bizim mədəniyyətimizin ən dəyərli hissəsi olub və bu gün də olmaqdadır. Lakin etiraf etməliyik ki, biz bu dəyərləri valideynlərimiz qədər öz balalarımıza aşılaya bilmirik İndiki gənclər daha azad, lakin eyni zamanda daha az məsuliyyət hissi ilə böyüyürlər. Bunun əsas səbəbi isə biz valideynlərin özüdür. Bəzən uşaqlarımıza sözümüzü keçirə bilmədiyimizi etiraf etməkdən çəkinirik. Nəticədə, bu gün bəzi qohumluq və dostluq əlaqələri sanki qırılmış və kövrək tellər üzərində qurulur, münasibətlər əvvəlki qədər möhkəm və etibarlı görünmür. Arzum budur ki, hər bir valideyn öz balasına düzgün yol göstərsin, qohumluq əlaqələrini gücləndirsin və gediş-gəlişi bir ənənəyə çevirsin. Çünki bu dəyərləri yaşatmaqla biz gələcəyimizi qoruyur və sağlam təməllər üzərində qurmuş oluruq”.               
          1985-ci ildə Arçutda dünyaya gəlmiş  Samir Eldaroğlunun gənclərlə bağlı fikirləri diqqəti cəlb edir. O bu kimi fikirləri vurğulayır:  “Mənim köküm Qərbi Azərbaycana dayanır. Kəndim qədim adı ilə Arçut, bu gün isə Böyük Qarakilsə kimi tanınır. Bu torpaq yalnız bir yaşayış məntəqəsi deyil, mənim kimliyimin başlanğıcıdır. Mən o kənddən çıxanda cəmi üç yaşım var idi. Uşaqlıq xatirələrim azdır, amma yaddaşımda qalan hiss-torpağa bağlılıq və bir aidiyyət duyğusudur.  Bəzən insan xatırlamadığı yerlərə belə ürəyi ilə bağlı olur. Mənim üçün Arçut-Böyük Qarakilsə sadəcə xəritədə bir nöqtə deyil, mənim mənəvi ünvanımdır. Böyük düşünən gənc olaraq,  kənddə doğulmuş bir gəncəm. Torpaq qoxusu ilə böyümüşəm. Səhər tezdən oyanmağın, zəhmətin, ailə məsuliyyətinin nə olduğunu kiçik yaşdan öyrənmişəm. Mənim həyatım rahatlıq içində deyil, zəhmət içində formalaşıb. Amma məhz bu zəhmət məni formalaşdırıb. Mən başa düşürəm ki, kənddə doğulmaq taledir, amma necə yaşamaq seçimdir. 2000-ci illərin gənci olaraq mən fərqli dövrdə böyüyürəm. Əlimdə telefon var, dünya ilə əlaqə mövcuddur. Mən artıq yalnız öz kəndim qədər deyiləm. Mən istəsəm, dünyaya açıla bilərəm. Bunun üçün ilk növbədə düşüncəmi dəyişməliyəm. Əgər mən özümü zəif saysam, zəif olaram. Əgər özümü kiçik saysam kiçik qalacağam. Amma özümü böyük məqsədlər üçün yarandığıma inandırsam, yol tapacağam. Kənd gənci üçün  ən böyük təhlükə kasıblıq deyil. Ən böyük təhlükə düşüncənin kiçik olmasıdır. Çünki imkan az ola bilər, amma iradə güclü olarsa, insan yol açar. Mən özümü gələcəyin qurucusu kimi təsəvvür edirəm. Mən yalnız öz həyatımı dəyişmək istəmirəm, olduğum mühiti də dəyişmək istəyirəm. İstəyirəm ki, bir gün kənddə böyüyən uşaqlar mənə baxıb desinlər: “Deməli mümkündür”. Mənim üçün uğur yalnız pul deyil. Uğur-hörmət, savad, xarakter və iz qoymaqdır. İstəyirəm ki, adım çəkiləndə “çalışqan, dürüst və məqsədli gənc” deyilsin.   Bilirəm ki, yol asan olmayacaq. Amma mən kəndin sadəliyini, zəhmətin gücünü və gəncliyin enerjisini birləşdirərək irəli gedəcəyəm. Çünki mən kənddə doğulmuş ola bilərəm, amma düşüncəm sərhədsizdir”.
         Ayrı-ayrı illərin gənclik dövrünü yaşamış sakinlərin fikirləri ilə tanışlıq ilk növbədə inkişafın baza ideyaları ilə tanışlıq imkanları bəxş edir. İndiki və gələcək nəsil üçün təsvir və təsəvvür yaradır. Arçut gəncliyininin mahiyyətini dərindən dərk etməyə imkan verir.  Arçut gəncliyi öz xələfini davam etdirir və sələflərinə ötürmək üçün əlindən gələni edir. Bununla da tarixi irsi bütövlüyü qorumaq funksiyasını yerinə yetirir. 
Davamı var...
Elşən Nəsibov (Elşən Ardıc) 
Siyasətşünas-alim, yazıçı-publisist. “ARDIC” Hərəkatının təsisçisi. Qərbi Azərbaycan İcmasının üzvü
 

The  idea of Archut (Ardıcli) youth development

                                   In the Eighth Article

The key characteristics of the Archut youth of the 1960s and 1980s are presented 

     Cutting-edge and directing concepts that influenced development (a continuation of the last article) (as viewed through the lens of remembering the key ideas of the development concept from this point of view)
The traditions were carried on and customarily passed down to the younger generation by elders and older people. In this sense, they actively and closely contributed to the application of traditions and customs. Traditions and customs gave young people a platform for self-proofing and self-affirmation. Young people were driven to infuse traditions with new elements. Additionally, they persisted in continuing to exist. They favored using innovation based on the traditional.
Providing a new environment to the rejuvenated village was an important task on the shoulders of young people. Archut had a pleasant, pleasant wedding tradition.  Sayyad Israfiloglu Rafiyev, who was a history teacher in the village, presents one of these traditions in the following way, using the example of the late Hidayat Alioglu Khalilov, who was born in Archut in 1912 and became an elder of the people: “Hidayat Grandpa was the elder of our people and our village. He was distinguished from all the elders with his humility and pure spirituality. Because I remember very well, I remember well, his participation in the good and bad of our people was unique. That is, whether he was late or early, it was known and felt right there. His place was visible. If he could not participate, his absence would hurt everyone. Everyone would miss him and miss him. May God grant everyone a wedding! He would use beautiful, precious words at weddings.
He had a beautiful, unique timbre of voice. At this moment, that voice is ringing in my ears. "Oh, come on, come on, slowly!" he would say, and dance beautifully to the sounds of the black flute with his own unique rules of play. Wearing a white apron, he would perform such actions for the benefit of the wedding host that everyone would like. A suitcase called a "money box" would be placed. Sweets would also be placed inside. Hidayat Grandpa would say that whoever wrote down a lot of money would be given an extra sweet. He would create interest so that the wedding host would not suffer any losses. May God have mercy on him abundantly!"  Born in Archut in 1947, Asiya Nasibgizi Namazova speaks with her own sweet dialect. Despite living in Baku, she has not forgotten it. She has not forgotten the village dialect at all. 
For example, she uses the word “so(ng)unnan” (i.e., later). She uses the word “navlem” (i.e., what do I know) in her speech. In this way, she preserves her oral speech and passes it on to the present and future generations. She also reflects the village’s style of speech. Asiya Nasibgizi Namazova explains the characteristics of Archut youth in the 1960s-80s in this way: “Young people were the leading force. They played a special role in weddings and folk ceremonies. They were a great force in the survival of customs and traditions; they were the leaders and avant-garde. At that time, they covered the bride’s head with a baghdat at weddings. 
Brides wore red shoes. They brought the bride in a truck. I should also note that our weddings were accompanied by flute players.  On holidays, they played "Naney". They decorated the khonchas with kelaghayi". Zeynab Aligizi Khalilova, born in 1950, also confirms that in our time, khonchas were decorated with kelaghayi. They covered it. Cellophane came into fashion later. On the fourth day of the week, there was a "parchaüstü" custom before the wedding. They showed the dresses bought for the bride to the guests who came. Usually, henna ceremonies were held on the sixth day of the week. Weddings were held on Sundays". These ideas are also confirmed by Sadagat Hasangizi Mammadova, born in 1969. According to her, in the 1980s, "Tarekema" was more often ordered at weddings. Yalli was also a fashion. There were male and female yallibashis. For example, Kerem Mustafaoglu Gojayev was a yallibashis. 
.Young people played a big role in organizing and performing folk festivals in the village. Even today, some families celebrate the holiday and preserve the tradition.  The views expressed by Maharram son of MahammadOrujov, who worked as a teacher at the village secondary school since his youth, on the “Khidr Nabi” holiday, which was once celebrated in Archut, to “Pembek TV” (YouTube channel) (folklorist Maharram Orujov answers questions on the topic by journalist Vefali Javad oglu Gasimov as an expert), are striking: “The “Khidr Nabi” holiday is actually a national holiday. It is widely celebrated in the Muslim-Turkish world. It is celebrated by the Gagauz people living in Central Asia, Turkey, Iraq, and Moldova. This holiday is, as it were, the eve of the transition to the Spring 2 holiday. Usually, forty days before “Novruz,” in the middle of “Kichik Chilla,” they start celebrating the holiday. “Khidr Nabi” is celebrated at different times by different peoples.
     In fact, there is a myth at the root of the holiday. The prophet Khidr, who goes by the name of the prophet Khidr, was composed of three brothers - Khidr Nabi, Ilyas, and Elaz. This holiday is celebrated with the brothers Khidr. It expresses the meeting of Elijah. That is why they celebrate this holiday. These brothers eventually fall apart. Later they meet. Prophet Khidr is also described as a benevolent person who helps people. According to some legends, Alexander Zulqarnain and Khidr go to darkness. There, Prophet Khidr drinks the water of life and is saved. He gains immortality. However, Alexander cannot drink it. After that, it is widely spread in legends and epics. In the epic of Ashug Garib, he brings Garib to Tbilisi on a horse in the blink of an eye. Prophet Khidr is celebrated as a prophet who helps people. The Khidr Nabi holiday is also celebrated by settlements in our Pambak district at different times. In fact, it is calculated from the middle of the "Little Chilla". 
It lasts somewhere around a week. It usually starts on February 10. From this time on, the weather begins to change. The weather begins to warm up, and the soil  is heading towards revival. In the village, they usually roasted the wheat. In the evening, they would separate the wheat of Khidir Nabi. It was in every house. Everyone was having fun. They would make govut. There was no room for them in the “Golgodeki mill.” Everyone had the govut ground for govut. Then they would cook khashil. Depending on the region, they would mix khashil with various spices, honey, syrup, and dried garlic and eat it. In the evening, they would prepare çırttoyukh (in scientific language, they call it kasni, that is, “sky flower”) sticks for each family member, even those who were far away. They would wrap cotton around their heads.
In the evening, a young girl would dip the cotton part of those sticks in butter and burn them. The sticks were placed in a clean place. It was believed that that night, the Prophet Khidr would visit that house and bring blessings. Early in the morning, the remains of the burning sticks (cotton and sticks) in the pot were poured onto the pot. It left a mark. Believers said that this mark was the mark of the Prophet Khidr. Look, this is the mark of his horse's foot. He visited them at night. There is also a mystery in the chicory plant. The flower blooms in the morning and folds up at noon, as if it dies. There is a symbolic meaning here too. In essence, beliefs are connected with nature. There is mortality and resurrection in the flower. The earth wakes up and dies. 
Early in the morning, they would cook porridge. The girls would not eat it. They would take it and put it in a bowl in a high place. They would make a vow.  They would see that a crow or a magpie would take it from that bush and leave it at a certain door or address. Then the girls would believe which door the bride would go to. On the holiday of Khidir Nabi, they would bake a cake called salted kömba. 
     People would wish for good health and prosperity and pray...” On the same television broadcast, Munevver Ghaziyeva, a white-haired woman from Archut, mentioned these three thoughts about the holiday: “I have always cooked Khidir baba’s food since I was a child. I have distributed it to people in the village who want it. Today is a holiday. I am very happy. Khidir Baba comes and brings blessings to our land and our day. Now I have remembered Khidir Baba's name, cooked his food, and will light his lamp. We used to make gavut from govurgha. We used to bake salted kömba.  In the evening, our young men and single men (girls, boys, it doesn't matter) would put the comb under their heads and sleep. They would make intentions. 
They wanted to see in their dreams who they would marry, who they would marry. Furthermore, they thought that Khizir Baba would help them and show them in their dreams who they would marry. When they were young, we would put a stake on the top of the pile. We would watch to see if a crow would take it from this stake and eat it on the roof of whose house. We believed that we would also land in that house as a bride. It also happened. Those who were getting married were happy that Khizir Nabi Baba had brought good luck. Dreams would come true. We would give parties during the holidays. We would distribute food from Khizir Baba. Furthermore, we would make khashil from Nahra oil. 
We would invite guests. My late grandfather Nasib would say, "Put down the mirror." Khizir Nabi Baba would come on his horse. He would tie the horse to a tree. That is, he would also have his whip with him.  He would also hang his whip from above, on a tree. He would look at himself in the mirror, trim his mustache with scissors, then drink water, and leave after blessing the house. We would put the mirror, scissors, plate, and flour in a clean place in the living room. We would clean all the things, clean the table, and say salawat. At that time, everyone in the village would take the roast to the mill to grind it. There would be long queues... There was such a story. Khidir Nabi Baba traveled to distant deserts. He buried his food in the sand so that the water would stay cool and his food would not spoil. He traveled with his army and came back to find that there was no food. 
They call a pig forbidden because it found the food and ate it. It tore the sack and drank the water. They were hungry. Khidir Baba licked a wheat for forty days.  He prevented hunger and then returned.  We are preparing this govut, this food, just for Khidir Baba”.” Amina Ibrahimkhalilqizi Mamishova, a villager, also explains the village customs in their own way. In her opinion, sticks called chirttoyukh were prepared. These sticks were burned in the name of each household member. Amina Mamishova notes that these sticks were even burned for livestock. Salvatchik was desired. 
She notes that from the evening govut, khashil was played in the morning. The roasted wheat was ground in a kirkira, and govut was obtained. Rafayat Mammadoglu Ismayilov, Mudaba’s Hamid daughter Ismayilova, and Bahar Misir daughter Ibrahimova, who were young villagers in the 1990s, also talk about the customs and their elements. Bahar Ibrahimova also emphasizes that a mirror was also placed on the table. Pembek.tv also spoke about the importance of this beautiful folk custom. Murtuz  son of Yagub Gaziyev 4, who was a youth of the 1990s-2000s, also opens the conversation and advises young people to preserve and continue the beautiful folk tradition. The basic ideas for the development of youth in the village of Archut are mainly engraved in the memory of the residents. They remember and express their opinions as they are. This in itself allows us to distinguish the characteristic features and specific aspects of rural youth. Young people express history as it is with their memories. 
They continue the tradition with their memories and turn customs into reality. Süreyya  daughter of Movlud  Namazova, who was born in Archut and taught labor training at the village secondary school until 1988, and whose youth coincided with the 1970s-1980s, settled in the Russian Federation with her family during the deportation year and describes her Archut youth more richly in her memoirs.  Teacher Sureyya notes, “I was born in the village of Archut, grew up there, went to school, and studied very well. To be honest, when I graduated from school, I had only two A’s. In 1973, I graduated from secondary school and went to Baku. I submitted my documents to the university, to the “Mechanics-Mathematics” faculty. I failed physics in the first year. 
Then I came back. My grandmother sold the animal and sent me to the next year for admission. However, this time I submitted it to the Sabir Technical School. I was admitted to the specialty of a teacher of labor and calligraphy. I was engaged. My assignment was given to the Sabirabad district in Azerbaijan. However, at the insistence of my parents and my father- and mother-in-law, I started working in our own village. I taught from the fourth to the eighth grades in secondary school. I had both girls’ and boys’ groups. Furthermore, I got married in 1977. The next year was our 50th wedding anniversary.  Anniversary.
I have three sons. My eldest son went to the second grade in the village. I say this so that it will be an example to our youth. So that they would understand what a family is. I moved to Russia in August 1988. We had a very beautiful village. Our youth was very beautiful in the village. The youth of the village was very beautiful. Everyone was kind, sociable, and sincere. The people were really beautiful. They had very beautiful students. May God have mercy on our deceased teachers! May their land be cotton! They were both our teachers and my fellow teachers. Teacher Mamed, teacher  Masim, teacher Khatali, teacher Mahammad, teacher Huseyn, teacher Rajab , and teacher Ali—may God grant paradise to all those who have passed away! 
I loved my students very much. I have connections with some of them, and when I come to Baku, I look for them. May God curse the Armenians! They destroyed our beautiful village. There was a club for youth in our village.  There was a knitting factory, a kindergarten, and two shops. I worked at the secondary school from 1977 to 1988. 800 students were studying. In our youth, we heard what our father and mother said. We were afraid of our teachers. When we saw them on the street, we ran and hid. We said that if they suddenly asked us about our lesson tomorrow, we would not be able to answer. 
They say, Why were you walking on the street?! It really was. We were afraid of teachers. I wish the teachers who are alive a long life and good health. Even though I live in Russia, my heart still beats with my village and our school. I remember the conversations and jokes I had with the teachers. Everything has its place: youth and old age. I have three sons with certain educations. They have families. They are well-bred, hard-working young people. There are many Azerbaijanis in the city where we live. Their number has increased significantly compared to previous years. Dozens. We have our own trips. Our own villagers also live there. We participate in weddings and engagement parties. 
We are always together, like one hundred and fifty. Even though we live in a foreign land, our hearts beat with the homeland! I wish our village success!” Khayyam Hasanoglu Nasibov, an economist with a higher education who was born in the village of Archut in 1958 and finished the tenth grade there, later immigrated to Russia and currently lives there, recalls his teenage years in this way: “I stayed in the village until I finished the tenth grade. When I was a child, during my school years, we spent our time mostly reading books. Doctor Imdad, Isakhan, Sayyad teacher, the late Zakir Aliyev, Ispendiyar Ismayilov, and a group of us who were good readers were always together. We were busy reading more books. We would ask questions together. After graduating from high school, I never returned to the village again.”
The hearts of Archut's youth living in exile and abroad have always been with the village. They still maintain close ties with the villagers living in Azerbaijan. They are the bearers of customs and traditions in foreign countries. The foundations of Archut youth in the 1990s-2000s. The characteristics of rural youth during the refugee period: The greatest responsibility and obligation that fell on the shoulders of rural youth during the refugee period was to preserve and pass on the characteristics of rural youth to future generations as a legacy.  In this regard, Vugar Hummetoglu Aliyev, who was born in Archut in 1972, explains the characteristics of the rural youth that coincided with the refugee period of the 1990s in this way: “We did not see a real youth. We could not experience it. We could not enjoy its many values. 
The deportation of 1988 began. We came to these parts from Western Azerbaijan. I was in the tenth grade of secondary school at that time. We immediately migrated to Baku. There were 6 of us who went to the regions. The village remained in a scattered state. We settled in a settlement called Boyuk Shor in Baku. I continued my tenth grade at secondary school number 12 in the Nizami region. Our youth was very tense. I often looked for young people in order not to be separated from the young people of Archut. In order not to lose friendship, I often met with my fellow villager Eyvaz Amiraslanov. I often went to visit them. My uncle was looking for Ilgar Jalilov, who had lived in St. Petersburg for a while.
As a tenth-grade boy, we often gathered together, gathered in the name of the village, like an Archutlu. Our hearts were broken to look for each other like an Archutlu. We often looked for each other, not wanting to get lost or scattered. We often came to the Khutor (now M.A. Rasulzade) settlement in the Binagadi district. Furthermore, we were looking for our fellow villager and our friend, the late Etibar Gojayev. We also often met with Asiman Aliyev and Adalat Alioglu Hasanov. We used to go back and forth like a villager. I was in the military from 1990 to 1992. Like an Archutlu, I was not left out of our villagers. We constantly looked for each other; we questioned each other. Our youth fell on a bad time. The First Karabakh War began. I was in the military; I was in the service. This is how our youth passed. Those who were in the war were in the war, and those who were in Russia were in Russia. As the youth of Archut, we, the Tai-Tushs, were together in those difficult moments; we looked for each other. We were together. May the Archut community also exist. 
Even though they were deported, scattered, and settled in Baku and Ganja, they still gathered together in good times and bad, looking for each other. When there was mourning in Ganja, my grandfather also left Baku and went to Ganja to mourn his villager. To this day, we have not broken up; we are together. The unity of our village is strong. We trust each other. May God bless our youth. Our doctors, military men, scientists, and, Mashallah, many specialists have grown up. I remember it well. When my father went on a good job, I would ask him to take me too. The tip of my nose was burning. I was in a hurry to see our villagers; my heart wanted to. The late Firdovsi Hajioglu Chaltikov.
He was a close friend of ours. We were often together. When there was a wedding, it is true that, like everyone else, we went to the weddings of close relatives like uncles, aunts, and aunts. However, our parents did not take us to the weddings of people who were a little distant. When I received an invitation from Archutlu to our house, I would beg my father to let me go instead. I would go and see my friends and acquaintances there and have fun. Our noses were burning because of the village. We were refugees; we had become displaced persons. At this moment, my noses are burning. Even now, at this moment, my heart is breaking because of the village. I say, if only there was peace, if only there was reconciliation. Even if we could not live, I would go and see our village, our house, and the paths. It often comes to my dreams. As soon as I returned from military service, I worked in a private shop. 
Then, I worked in the police force for exactly 25 years, from 1997 to 2022. As a young man from Archut, those were very fragile times. Even though we were apart, our hearts went out to each other.At that time, as a young man, I advised my friends and acquaintances that we should be together in the good deeds and mourning of the village. Don't disperse; look for each other when you get lost. Back then, there were no mobile phones. We used to look for each other with our home phones. After school, we would often meet in parks, especially in Narimanov Park. Now we support the youth of Archut. Let them be united; let them not forget. Now I have children at home. They are young. I understand who we are and which village we are from. I want them to know, not forget, and understand their past. Not only that, but I wish the youth of our village a healthy life, purity, and spiritual wealth! May God protect our youth!”  Parvane Ismayilgizi Rafiyeva, who was born in the village in 1973, has interesting thoughts about the teenagers and youth of the village in the 1990s. She notes the following thoughts about guiding ideas: “The teenagers and youth of our village have a lot of positive qualities. They always gave ideas and implemented them. This led to development. 
We often encountered new customs in our village. These innovations extended from cuisine to our clothes and music. Our young people were the leaders of weddings, engagements, and all good deeds. Their modern songs were in fashion. There was a real competition to dance beautifully at weddings. Our girls decorated very beautiful, ornate khonchas. The world was decorated on our national holidays. Delicious dishes were served on the tables. When I was in the village, I was a teenager. Students, teenagers, and young people were very sincere and kind. Social communication and public relations were very good. 
Our teenagers and young people were open-minded and enthusiastic. There were competitions for gaining knowledge and science. Our young people also tried to learn a profession. There were many of our girls who were passionate about fashion. Knitting and sewing were a fashion. The clothes of our teenagers and young people in our village did not differ at all from those in the city. Wherever a new fashion came out, it immediately reached us. In the village, our young people and teenagers lived in the spirit of music. The literary and art circles in our schools gave a lot. Theater stages and concerts were very beautiful. Numerous our teenagers and young people sang songs. I saw that our teenagers and young people were at the forefront at weddings and holidays. Our young people living in other places came to the village on holidays and weddings. They also brought innovation with them. It was fascinating. Unfortunately, in 1988, our youth life changed. It became a refugee. It was very difficult. But we young people did not lose ourselves.  We preserved the image, status, and identity of the village youth. We started to keep our customs alive again. 
We preserved our cuisine. We preserved our customs of embassy, engagement, henna, wedding, and holiday. Furthermore, we thought that in these 8 ways we could feel like we were in the village. With this method we did not feel like strangers. We braved the financial difficulties and war years of the 1990s-2000s. We did not break ourselves; we did not lose heart. Furthermore, we met often. We celebrated holidays together. We looked at photo albums at home and remembered our village and ourselves. Furthermore, we also tell our current youth that you are from Archut. Do not forget your great ancestors! I think that healthy youth is growing up. They bring good benefits to our country. Their achievements make us happy. We hope that someday we will return. 
We will be together again. May God protect all our teenagers and young people!”  Elmdar Movludoglu Suleymanov, who was born in the village of Archut in 1977, has a profound view of youth. He notes, “Youth is literally the most valuable period of a person’s life. During this period, a person is formed materially and spiritually and understands the basics of life and science.
Memory is the greatest spiritual force that gives a person the desire to live and keeps him afloat throughout his life. Our youth was spent pursuing our dreams. I can honestly say that as one of those who wanted unity for our country and village in those days, this desire left deep marks in my memory. I still live with that desire today. The main reason why our youth was interesting and meaningful was the beautiful values that our parents and teachers instilled in us. We were among the generations that preserved these values. Kinship, neighborliness, and respect for elders have been and still are the most valuable parts of our culture.  But we must admit that we are not able to instill these values in our children as much as our parents did. Today's youth are growing up with more freedom, but at the same time with less responsibility. The main reason for this is us as parents. Sometimes we are afraid to admit to our children that we are not able to keep our word.
As a result, today some kinship and friendship ties are built on broken and fragile wires, and relationships do not seem as strong and reliable as before. My wish is that every parent should show their child the right path, strengthen kinship ties, and turn visiting into a tradition. Because by keeping these values alive, we protect our future and build on sound foundations.” Samir Eldaroglu, who was born in Archut in 1985, has interesting thoughts about young people. He emphasizes such thoughts as, “My roots lie in Western Azerbaijan. My village is known by its ancient name, Archut, and today it is known as Boyuk Garakils. This land is not just a settlement; it is the beginning of my identity. 
I was only three years old when I left that village. I have few childhood memories, but the feeling that remains in my memory is attachment to the land and a sense of belonging. Sometimes a person is attached to places that he does not remember with his heart.  For me, Archut-Boyuk Karakilsa is not just a point on the map; it is my spiritual address. As a young man who thinks big, I am a young man born in a village.
I grew up with the smell of the soil. I learned from a young age what it means to wake up early in the morning, hard work, and family responsibility. My life was not shaped in comfort but in hard work. But it was this hard work that shaped me. I understand that being born in a village is fate, but how to live is a choice. As a young man of the 2000s, I am growing up in a different era. I have a phone in my hand; I have a connection with the world. I am no longer limited to my village. If I want to, I can open up to the world. For this, firstly, I need to change my thinking. If I consider myself weak, I will be weak. If I consider myself small, I will remain small. But if I convince myself that I was created for great purposes, I will find a way. The biggest danger for a young man in a village is not poverty. 
The biggest danger is small thinking.  Because opportunities may be few, but if the will is strong, a person will pave the way. I imagine myself as the builder of the future. I don't just want to change my own life; I also want to change the environment I am in. Furthermore, I want children growing up in the village to look at me one day and say, "So it is possible." For me, success is not just money. Success is respect, education, character, and leaving a mark. I want my name to be called "hardworking, honest, and purposeful young man". I know that the path will not be easy. But I will move forward by combining the simplicity of the village, the power of hard work, and the energy of youth. 
Because I may have been born in a village, but my thinking is boundless.” Acquaintance with the thoughts of residents who lived through the youth of different years provides opportunities to get acquainted, foremost, with the basic ideas of development. It creates an image and imagination for the present and future generations. It allows you to deeply understand the essence of Archut youth. Archut youth continues its legacy and does its best to pass it on to its predecessors. Thus, it fulfills the function of preserving the integrity of historical heritage. 
To be continued... 
Elshan Nasibov (also known as Elshan Ardich) is a political scientist and writer-publicist. He is the founder of the “ARDIC” Movement. He is a member of the West Azerbaijan Community.