Arçutlu (Ardıclı) gənclərin inkişaf konsepsiyası
    Səkkizinci yazı

         1960-1980-ci illərin Arçut gəncliyinin əsas xüsusiyyətləri- o dövrkü gənclərin təqdimatında. İnkişafı şərtləndirən avanqard və  rəhbər ideyalar (əvvəlki yazının davamı)  
(mövqelərin, baxışların, tezislərin, qarşıya qoyulan məqsəd və vəzifələrin, bu baxımdan inkişaf konsepsiyasının əsas prinsiplərinin xatırlanması prizmasından yanaşma)

         Adət-ənənlər şəxsiyyəti bitkinləşdirən, tamamlayan elementləri özündə ehtiva edən hadisələr, aktlar məcmusudur. Adət və ənənələr müəyyən zamanlarda və məkanlarda həyata keçirilən ayinlər və rituallardan ibarətdir.   Arçut sakinlərinin  yaradıcılığı və quruculuğu doğma kənddə olarkən  onun mədəniyyətində, mədəniyyətini ifadə edən el adət və ənənələrində özünü ifadə edirdi. Yaşlı insanlar, el ağsaqqalları və ağbirçəkləri  adətləri davam etdirir və ənənəvi olaraq yeni nəsilə ötürürdülər. Bu yöndə də  adət-ənənələrin icrasında yaxından və fəal surətdə iştirak edirdilər. Adət-ənənələr gənclər üçün özüntəsdiq və özünüsübut baxımından  meydan açırdı. Gənclər adətlərə yeni elementlər qatmaq üçün iddialı idilər. Eləcə də mövcudluğu saxlamaqda israrlı idilər. Yeniliyi köhnəliyin bazasında tətbiq etməyə üstünlük verirdilər.  Gəncləşən kəndə yeni mühitin bəxş edilməsi gənclərin çiyinlərində duran mühüm vəzifə idi.    Arçutun zövqlü, xoşagəlimli    toy adət-ənənəsi olub. Bu ənənələrindən birini də kənddə tarix müəllimi olmuş Səyyad İsrafil oğlu Rəfiyev 1912-ci ildə Arçutda dünyaya gəlmiş  el ağsaqqalı olmuş mərhum Hidayət Alı oğlu Xəlilovun timsalında, onun nümunəsində   bu şəkildə təqdim edir: “ Hidayət baba elimizin-obamızın ağsaqqalı olub. Təvazökarlığı ilə, pak mənəviyyatı ilə bütün ağsaqqalların hamısından seçilib. Ona görə ki, mən çox xatırlayıram, yaxşı yadımdadır, elimizin xeyir və şərində  onun iştirakı özünəməxsus  idi. Yəni, ya geciksə, ya da tez gəlsə, o dəqiqə  orada bilinirdi, hiss olunurdu. Yeri görünürdü. Əgər iştirak edə bimirdisə, onun yoxluğu hamını incidərdi. Hamı onsuz darıxardı, onu göz gəzirdi.  Allah hamıya toy qismət eləsin! O, toylarda gözəl, inci sözlər işlədərdi. Qəşəng, özünəməxsus səs tembri var idi. Bu dəqiqə də o səs sanki mənim qulağımda cingildəyir. “A şabaş, gəl yavaş-yavaş!”,-deyərək, özünəməxsus oyun qaydaları ilə, qara zurnanın sədaları altında gözəl rəqs edərdi. Ağ önlük taxaraq toy sahibinin xeyrinə elə hərəkətlər edərdi ki, hamının xoşuna gələrdi.  “Pul qabı”  deyilən çemodan qoyulardı. İçində də şirniyyat qoyulardı. Hidayət baba deyərdi ki, kim çox pul yazdırarsa, ona bir şirniyyat əlavə veriləcəkdir. Maraq yaradardı ki,  toy  sahibi ziyan çəkməsin. Allah ona qəni-qəni rəhmət eləsin!”  
       1947-ci ildə Arçutda dünyaya gəlmiş Asiya Nəsib qızı Namazova öz şirin ləhçəsi ilə danışır.  Bakıda yaşamasına baxmayaraq, unutmayıb. Kəndin danışıq ləhçəsini qətiyyən unutmayıb.  Məsələn, “so(nq)unnan” (yəni sonradan), sözünü işlədir. Nitqində “nəvlem” (yəni nə bilim) sözünü istifadə edir. Bununla da şifahi danışığını saxlayır və indiki və gələcək nəsilə ötürür. Kəndin danışıq tərzini  də özündə əks etdirir.   Asiya Nəsib qızı Namazova  1960-80-ci illərdə Arçut gənclərinin xüsusiyyətlərini bu şəkildə izah edir: “ Gənclər aparıcı qüvvə idilər. Toylarda, el mərasimlərində xüsusi rol oynayırdılar. Adət-ənənələrin yaşamasında böyük qüvvə idilər, aparıcı və avanqard idilər. O vaxt toylarda gəlinin başına bağdatı örtürdülər. Gəlinlər qırmızı ayaqqabı geyinirdilər. Gəlini yük maşınında gətiridilər. Onu da qeyd edim ki, toylarımızı zurnaçılar yola verirdilər. Bayram günlərində “Naney” çalırdılar. Xonçaları kəlağayı ilə bəzəyirdilər”. 1950-ci il təvəllüdlü Zeynəb Əli qızı Xəlilova da təsdiq edir ki, xonçaları bizim zamanımızda kəlağayı ilə bəzəyirdilər. Üzərini örtürdülər.  Sellofan sonradan dəbə mindi. Həftənn dördüncü günləri toydan qabaq “parçaüstü” adəti var idi. Gəlinə alınan paltarları gələn qonaqlara göstərirdilər. Adətən xınayaxdı mərasimləri həftənin altıncı günləri olurdu. Toylar isə bazar gününə salınırdı”. Bu fikirləri 1969-cu il təvəllüdlü Sədaqət Həsən qızı Məmmədova da təsdiqləyir.  Onun fikrincə, 1980-ci illərdə toylarda “Tərəkəmə” daha çox sifariş olunurdu. Yallı da bir dəb idi.   Kişi və qadın yallıbaşçıları olurdu. Məsələn, Kərəm Mustafa oğlu Qocayev yallıbaşı idi. 
       Gənclər kəndin el bayramlarının təşkilində və icrasında böyük rol oynayırdılar.  Bu gün də bəzi ailələrdə bayramı qeyd edirlər və ənənəni qoruyub saxlayırlar.  Arçutda vaxtilə qeyd olunmuş “Xıdır Nəbi” bayramı barədə kənd orta məktəbində  gənc yaşlarından müəllim işləmiş Məhərrəm Məhəmməd oğlu Orucovun “Pembek tv”-ə (Youtube kanalı) səsləndirdiyi fikirləri (Folklorşünas Məhərrəm Orucov bir mütəxəssis kimi jurnalist Vəfalı Cavad oğlu Qasımovun mövzu üzrə  suallarına cavab verir) diqqəti çəkir: “ “Xıdır Nəbi” bayramı əslində milli bayramdır. Onu müsəlman-türk dünyasında geniş qeyd edirlər. Orta Asiyadan belə, Türkiyə, İraqda  və Moldovada yaşayan Qaqauzlar qeyd edirlər. Bu bayram, elə bil ki, Bahar bayramına keçid ərəfəsidir. Adətən “Novruz”a qırx gün qalmış, “Kiçik Çillə”nin ortasında   bayramı qeyd etməyə başlayırlar.   “Xıdır Nəbi”i ayrı-ayrı xalqlarda  müxtəlif vaxtlarda keçirilir. Əslində bayramın kökündə bir mif dayanır. Xıdır peyğəmbər, -Xızır peyğəmbər adı ilə gedir, -bunlar üç qardaşdan-Xıdır Nəbi, İlyas, Elləz ibarət olub.  Bu bayram qardaşlardan Xıdır ilə İlyasın görüşünü özündə ifadə edir. Ona görə bu bayramı qeyd edirlər. Bu qardaşlar vaxtilə ayrı düşürlər. Sonradan görüşürlər. Xızır peyğəmbər həm də xeyirxah, insanlara yardım edən  bir insan kimi təsvir  olunur.   Bəzi rəvayətlərə görə İsgəndər Zülqərneynlə Xızır zülmətə gedirlər. Orada dirilik suyunu Xızır peyğəmbər  içir, xilas olur. Ölməzliyə qovuşur.  Lakin İsgəndər içə bilmir. Ondan sonra rəvayətlərdə, dastanlarda geniş yayılır. Aşıq Qərib dastanında Qəribi atın belində bir göz qırpımında gətirib Tiflisə çıxardır.  Xızır peyğəmbər  insanlara yardım edən peyğəmbər kimi qeyd olunur. Xıdır Nəbi bayramını bizim Pəmbək mahalında da olan yaşayış məskənləri də müxtəlif vaxtlarda qeyd edirlər.   Əslində “Kiçik Çillə”nin ortasından hesablanır. Haradasa, bir həftə çəkir. Adətən fevral ayının 10-dan başlayır. Bu vaxtdan etibarən havalar sınmağa başlayır. Havalar isinməyə, torpaq canlanmağa doğru gedir. Kənddə adətən qovurğa qovurardılar. Axşamdan Xıdır Nəbinin buğdasını ayırardılar. Hər evdə olurdu.  Hamı şənlik edirdi. Qovut düzəldərdilər.  “Qolgödəyin dəyirma”nında növbə əlindən yer yox imiş. Hamı qovut üçün qovurğanı üyütdürürdü. Sonra xəşil bişirərdilər. Bölgələr üzrə xəşili müxtəlif ədviyyatlarla, balla, şərbətlə, sarımsaq qurudla qarışdırıb yeyərdilər. Axşamdan ailə üzvlərinin hər birinin adına, hətta uzaqda olanlarının adına belə,  çırttöyux deyilən (Ona elmi dildə kasnı, yəni “göy çiçək”,deyirlər) çöplər hazırlayırdılar. Başlarına pambıq dolayardılar. Axşamdan cavan bir qız həmin çöplərin pambıq hissəsini  kərə yağına batırırdı və yandırılırdı.   Çıralar təmiz bir yerə qoyulurdu. İnanılırdı ki, o gecə Xızır Peyğəmbər o evə qonaq olacaq, bərəkət gətirəcək. Səhər tezdən qovutun içində yanan çıraların qalıqları (pambıq və çöpün qalıqları) qovutun üstünə  tökülürdü. İz qoyurdu. İnananlar deyirdilər ki, bu iz məhz Xıdır Nəbinin izidir. Bax, bu atının ayağının izidir. Gecə onlara qonaq olub.  Kasnı bitkisində də bir sirr var. Gül səhər açır, günorta bükülür, sanki ölür. Burada da rəmzi məna var. Mahiyyətcə inanclar təbiətlə bağlıdır. Güldə ölümlülük və dirilmə  var. Torpaq oyanır və ölür. Səhər tezdən xəşil bişirərdilər. Qızlar yeməzdilər. Götürüb bir qabda hündür yerə qoyardılar. Əhd edərdilər.  Görərdilər ki, qarğa, ya sağsağan o xəşildən aparıb hansısa bir qapıya, ünvana qoyur. Onda qızlar hansı qapıya gəlin gedəcəklərinə inanırdılar. Xıdır Nəbi bayramında duzlu kömbə deyilən kökə bişirirdilər. Can sağlığı, ruzi-bərəkət arzulayır və  dualar edilirdi...” Həmin televiziyanın efirində Arçutlu ağbirçək Münəvvər xanım  Qazıyeva  bayramla bağlı bu fikirləri qeyd edir: “Mən həmişə özümü dərk edəndən bu yana Xıdır babanın azuqəsini bişirmişəm. Kənddə ürəyim istəyən adamlara paylamışam.  Bu gün bayramdır. Çox sevinirəm. Xıdır babam gəlir, elimizin, günümüzün üstünə bərəkət gətirir. İndi Xıdır babanın adını anmışam, azuqəsini bişirmişəm, çırasını yandıracam. Qovurğadan qovut hazırlayırdıq. Duzlu kömbə bişirirdik. Axşamdan cavanlarımız, subaylarımız (qız, oğlan,  fərqi yoxdur) kömbəni baş altlarına qoyub yatırdılar. Niyyət edirdilər. Kimə ərə gedəcəklərini, kimi alacaqlarını yuxuda görmək istəyirdilər. Hesab edirdilər ki, Xızır baba onlara kömək edəcək Kimlə ailə quracaqlarını yuxuda göstərəcək. Gənc vaxtı  qalağın başına pay qoyardıq. İzləyirdik ki, görək qarğa bu paydan aparıb kimin evinin damında yeyəcək. İnanırdıq ki, biz o evə də gəlin düşəcəyik   Həqiqət də olurdu. Ərə gedənlər sevinirdilər ki, Xıdır Nəbi baba bəxti açdı.  Yuxular çin çıxırdı. Bayramda qonaqlıqlar verirdik. Xızır babanın azuqəsindən paylayırdıq. Nəhrə yağından xəşil çalırdıq. Qonaqlar dəvət edirdik. Rəhmətlik Nəsib babam deyirdi ki, güzgünü qoyun. Xıdır Nəbi baba atı ilə gəlir. Atı ağaca bağlayırdı. Yəni  düldülü də yanıında olurdu. Qamçını da yuxarıdan, ağacdan  asırdı. Güzgüdə güzgülənirdi, qayçı ilə bığının qabağını alırdı, sonra da sudan içirdi və evə xeyir-dua verərək çıxıb gedirdi. Güzgünü,  qayçını, sacı, unu qonaq otağında, tər-təmiz bir yerdə  qoyurduq. Bütün əşyaları tər-təmiz edirdik, stolun üstünü –zadı tər-təmiz edirdik, salavatlayırdıq. Kənddə o zaman  hamı qovurğanı üyütmək üçün dəyirmana aparırdı. Böyük növbələr olurdu...Belə bir əhvalat olub.  Xıdır Nəbi baba uzaq səhralara  səfər edib. Azuqəsini quma basdırıb ki, su sərin qalsın, azuqəsi xarab olmasın. Öz qoşunu ilə hərlənib,  gəlib görüb ki, azuqə yoxdur. Donuza ona görə haram deyirlər ki, gəlib azuqəni tapıb, yeyib.  Tuluğu cırıb, suyu da içib. Onlar ac qalıblar. Xıdır baba bir buğdanı qırx gün yalayıb. Aclığın qarşısını alıb və sonra da geri qayıdıb. Biz bu qovutu, azuqəni məhz Xıdır baba üçün düzəldirik... ”. Kənd sakini olmuş Əminə İbrahimxəlil qızı Məmişova da kənd adətlərini olduğu şəkildə izah edir. Onun fikrincə çırttöyux deyilən çöplər hazırlanırdı. Bu çöplər hər bir ev sakininin adına yandırılırdı. Əminə  Məmişova qeyd edir ki, hətta bu çöplər mal-qara üçün də yandırılırdı. Salamatçılıq arzu edilirdi. O, qeyd edir ki, axşamkı qovutdan səhər xəşil çalınırdı. Qovrulmuş buğda kirkirədə üyüdülürdü, qovut əldə edilirdi.  1990-cı illərin gənclərindən olmuş kənd sakinlərindən Rafayət Məmməd oğlu İsmayılov, Müdabə Həmid qızı  İsmayılova, Bahar Misir qızı İbrahimova da adətlərdən, onun  elementlərindən söhbət açırlar. Bahar İbrahimova onu da vurğulayır ki, süfrəyə güzgü də qoyulurdu. Pembek.tv-nin efirində həmçinin bu gözəl el adətinin əhəmiyyətindən 1990-2000-ci illərin gənci olmuş Murtuz Yaqub oğlu Qazıyev də söhbət açır və gənclərə tövsiyə edir ki, gözəl el adətini qoruyub saxlasınlar və davam etdirsinlər. 
         Arçut  kəndində gəncliyin inkişafı üçün baza ideyalar başlıca olaraq sakinlərin yaddaşında həkk olunub. Onlar olduğu kimi xatırlayırlar və fikirlərini  ifadə edirlər. Bu da özlüyündə kənd gəncliyinin xarakterik xüsusiyyətlərini, səciyyəvi cəhətlərini  ayırd etməyə imkan verir. Gənclər yaddaşları ilə tarixi olduğu kimi ifadə edirlər. Onlar öz yaddaşları ilə ənənəni davam etdirirlər və adətləri reallığa çevirirlər. 
          Arçutda dünyaya gəlmiş, 1988-ci ilə qədər   kənd orta məktəbində əmək təlimindən dərs vermiş və gəncliyi 1970-1980-ci illərə təsadüf etmiş, deportasiya ilində   ailəsi ilə birlikdə Rusiya Federasiyasında  məskunlaşmış  Sürəyya  Mövlud qızı   Namazova  Arçut gəncliyini öz xatirələrində daha zəngin təsvir edir.  Sürəyya  müəllimə qeyd edir: “ Arçut kəndində anadan olmuşam, orada böyümüşəm, məktəbə getmişəm, məktəbi çox yaxşı oxumuşam.  Açığını desəm, məktəbi bitirəndə cəmisi iki ədəd dördüm olub. 1973-cü ildə orta məktəbi bitirib Bakıya getdim. Ali məktəbə, Universitetin “Mexanika-Riyaziyyat” fakultəsinə,  sənədlərimi verdim. Birinci ili  fizikadan kəsildim. Sonra geri gəldim. Nənəm heyvanı satdı və məni  növbəti ildə qəbula yola saldı. Ancaq bu dəfə  Sabir adına Texnikuma verdim. Əmək və rəsmxət müəllimi ixtisasına qəbul olundum. Nişanlı idim. Təyinatımı Azərbaycanda Sabirabad rayonuna vermişdilər. Ancaq valideynlərin-atam və qaynatamın,   təkidi ilə öz kəndimizdə işləməyə başladım. Orta məktəbdə dördüncü   siniflərdən səkkizinci siniflərə kimi dərs dedim. Həm qızlar, həm də oğlanlar qrupum var idi. 1977-ci ildə toyum olub. Gələn il evliliyimizin 50 illiyidir. Üç oğlum var. Böyük oğlum kənddə ikinci sinifə kimi getdi. Mən bunları ona görə deyirəm ki, gənclərimizə nümunə olsun. Ailənin nə olduğunu başa düşsünlər. 1988-ci ilin avqust ayından  Rusiyaya köçdüm. Çox gözəl kəndimiz var idi. Cavanlığımız kənddə çox gözəl keçdi. Kənd yerinin cavanlığı çox gözəl idi. Hamı mehriban, ünsiyyətcil  və səmimi idi.  İnsanları həqiqətən gözəl idi. Çox gözəl şagirdləri var idi. Ölən müəllimlərimizə Allah rəhmət eləsin! Torpaqları pambıq olsun!  Həm müəllimlərimiz, həm də müəllim yoldaşlarım olublar. Mamed müəllim, Məsim müəllim, Xatalı müəllim, Məhəmməd müəllim, Hüseyn müəllim, Rəcəb müəllim, Əli müəllim, Allah dünyadan köçənlərin hamısının yerini cənnət eləsin! Şagirdlərimi çox sevirdim. Onların  bəziləri ilə əlaqələrim var, Bakıya gələndə onları axtarıram. Ermənilərə Allah lənət eləsin! Gözəl kəndimizi darmadağın elədi. Kəndimizdə gənclər üçün klub var idi. Trikotaj fabriki, uşaq bağçası, iki ədəd dükan var idi.  Mən orta məktəbdə 1977-ci ildən 1988-ci ilə qədər işləmişəm. 800 nəfər şagird təhsil alırdı. Gənclik illərimizdə ata və ana nə deyib, eşitmişik. Müəllimlərimizdən çəkinmişik. Küçədə onları görəndə qaçıb gizlənmişik. Demişik ki, birdən sabah dərsi soruşanda cavab verə bilmərik. Deyərlər ki, bəs nə üçün küçədə gəzirdiniz?! Həqiqətən elə idi. Müəllimlərdən çəkinirdik. Sağ olan müəllimlərə uzun ömür, can sağlığı arzu edirəm. Rusiyada yaşasam da qəlbim bu gün də kəndimlə, məktəbimizlə döyünür. Müəllimlərlə etdiyim söhbətlər, zarafatlar yadıma düşür. Hər şeyin öz yeri var: -cavanlığın da, qocalığın da. Müəyyən təhsilləri olan üç oğlum var. Ailələri var. Yaxşı tərbiyə olunmuş, əmək sevər gənclərdir. Yaşadığımız şəhərdə azərbaycanlılar çoxdur. Əvvəlki illərə nisbətən sayları daha çox artıb.  Onlarla gediş-gəlişimiz var.  Öz kəndlilərimiz də yaşayırlar. Toy və nişan məclislərində iştirak edirik.  Daim bir yerdə, bir elli kimi oluruq. Qərib eldə yaşasaq da, ürəyimiz vətənlə döyünür! Kəndimizə uğurlar arzulayıram!”          
             1958-ci ildə Arçut kəndində dünyaya gəlmiş və onuncu sinifi orada bitirmiş, daha sonra Rusiyaya köç etmiş və hal-hazırda da orada yaşayan, ali təhsilli iqtisadçı  Xəyyam Həsən oğlu Nəsibov yeniyetməlik illərini bu şəkildə xatırlayır: “Mən onuncu sinifi qurtaranacan kənddə olmuşam. Uşaq olduğum zaman, məktəb illərində biz öz zamanımızı daha çox kitab oxumaqla keçirdirdik. Həkim İmdad, İsaxan, Səyyad müəllim, rəhmətlik Zakir Alıyev, İspəndiyar İsmayılov, biz bir qrup yaxşı oxuyanlar həmişə birlikdə olardıq. Daha çox kitab oxumaqla məşğul idik. Birgə sual-cavab edərdik. Orta məktəbi bitirdikdən sonra bir daha kəndə qayıtmadım”.
         Arçutun mühacirətdə, qürbət eldə yaşayan gənclərinin qəlbləri daim kəndlə döyünüb. Onlar indi də Azərbaycanda yaşayan  kənd sakinləri ilə sıx əlaqə saxlayırlar. Adət-ənənələrin xarici ölkələrdə daşıyıcılarıdır.  

1990-2000-ci illərdə Arçut gəncliyinin əsasları. Qaçqınlıq dövrü kənd gəncliyinin səciyyəvi xüsusiyyətləri
         Qaçqınlıq dövründə kənd gənclərinin çiyinlərinə düşən ən böyük məsuliyyət və öhdəlik kənd gəncliyinin xüsusiyyətlərini qorumaq, yaşatmaq və onu irs olaraq gələcək nəsillərə ötürməkdən ibarət idi.   Bu aspektdə        1972-ci ildə Arçutda dünyaya gəlmiş Vüqar Hümmət oğlu Alıyev 1990-cı illərin qaçqınlıq  dövrünə təsadüf edən kənd gəncliyinin  səciyyəvi xüsusiyyətlərini bu şəkildə izah edir: “Biz əməlli-başlı gənclik görmədik. Onu yaşaya bilmədik. Çoxlu dəyərlərindən zövq ala bilmədik.  1988-ci ilin deportasiyası başladı. Qərbi Azərbaycandan bu tərəflərə gəldik. Mən o zaman orta məktəbin onuncu sinifində oxuyurdum. Birbaşa biz Bakıya köç etdik. Rayonlara düşənlər də oldu. Kənd dağınıq vəziyyətdə qaldı. Biz Bakıda Böyük Şor deyilən qəsəbədə məskunlaşdıq. Onuncu sinifi də Nizami rayonundakı 12 nömrəli orta məktəbdə davam elədim. Gəncliyimiz çox gərgin oldu. Arçut cavanlarından ayrı düşməmək üçün gəncləri tez-tez  axtarırdım.  Dostluq itib batmasın deyənə, mən tez-tez həmkəndlim Eyvaz Əmiraslanovla görüşürdüm. Onlara tez-tez gedib gəlirdim. Dayım oğlu, bir müddət Sankt-Pterburqda yaşamış  İlqar  Cəlilovu axtarıb tapırdım. Biz bir Arçutlu kimi onuncu sinifin uşaqları olaraq tez-tez toplaşırdıq, kənd adına yığışırdıq. Bir arçutlu kimi bir-birimizi axtarmaq üçün ürəyimizin başı tökülürdü. İtməyək, dağılmayaq deyənə, tez-tez bir-birimizi axtarırdıq. Tez-tez Binəqədi rayonundakı Xutor (indiki M.Ə.Rəsulzadə)  qəsəbəsinə gəlirdik. Həmkəndlimiz, tay-tuşumuz rəhmətlik  Etibar Qocayevi axtarırdıq. Asiman Alıyevlə, Ədalət Əli oğlu Həsənovla da tez-tez görüşlərimiz olurdu. Bir kəndli kimi gediş-gəliş edirdik. 1990-1992-ci illərdə əsgərlikdə olmuşam. Bir Arçutlu kimi kəndlilərimizdən kənar qalmamışam. Daim bir-birimizi axtarmışıq, soraqlaşmışıq. Gəncliyimiz pis vaxta düşdü. Birinci Qarabağ Müharibəsi başladı.  Mən onda hərbi xidmətdə idim. Gəncliyimiz belə keçdi. Müharibədə olan müharibədə oldu, Rusiyada olan Rusiyada oldu, Arçut gəncləri olaraq biz tay-tuşlar o çətin məqamlarda da bir yerdə olduq, bir-birimizi axtardıq. Birlikdə olduq.  Arçut camaatı da var  olsun.  Deport olunsa da, dağınıq düşsə də,  Bakıda, Gəncədə məskunlaşsa  da, yenə də xeyirdə-şərdə bir yerə toplaşdı, bir-birini axtardı.   Gəncədə yas düşəndə mənim babam da Bakıdan durub Gəncəyə öz kəndlisinin yasına getdi. Bu günə qədər də yenə də dağılmamışıq, birlikdəyik. Kəndimizin birliyi güclüdür. Bir-birimizə arxayınıq. Gənclərimiz də Allah var eləsin. Həkimlərimiz, hərbçilərimiz, alimlərimiz, maşallah, çoxlu mütəxəssislərimiz yetişib. Yaxşı yadımdadır. Atam bir xeyir işə gedəndə deyirdim ki, məni də aparsın. Burnumun ucu göynəyirdi. Kəndlilərimiz görmək üçün tələsirdim, ürəyim istəyirdi. Rəhmətlik Firdovsi Hacı oğlu Çəltikov var idi. Yaxın dostumuz  idi. Tez-tez bir yerdə olurduq. Toy olanda,  düzdür,  hamı kimi əmi, dayı, xala, bibi kimi yaxın qohumların toylarına gediridk. Ancaq bir az uzaq adamın toyuna valideynlərimiz bizi  aparmırdılar. Mən Arçutludan evimizə dəvətnamə gələndə atama yalvarırdım ki, icazə ver, əvəzində  mən gedim. Nədi-nədi, gedib orada dost-tanışımı, tay-tuşumu görüb şənlənim. Kənddən ötəri burnumuzun  ucu göynəyirdi. Qaçqın idik, köçkünə dönmüşdük.  Bu dəqiqə də burnumun ucu göynəyir. İndi də, bu dəqiqə də  kənddən ötəri ürəyimin başı tökülür.  Deyirəm bircə sülh olaydı, barışıq olaydı. Yaşaya bilməsək də eləcə də gedib kəndimizi, evimizi, cığırları görəydim. Tez-tez yuxuma da girir. Əsgərlikdən qayıdan kimi özəl bir dükanda işlədim. Sonra da, 1997-2022-ci illər ərzində, düz 25 il  polisdə çalışdım. Arçutlu gənc olaraq, o zaman çox kövrək dövrlər idi. Aralı düşsək də bir-birimiz üçün ürəyimiz gedirdi. O zaman bir gənc olaraq  ərk etdiyim tay-tuşuma, dost-tanışıma tövsiyə edirdim ki, kəndin xeyir işlərində, yaslarında bir yerdə olaq. Dağılmayın, bir-birinizi itirib axtarın. O zamanlar mobil telefon yox idi. Ev telefonları ilə bir-birimizi axtarıb tapırdıq. Dərsdən sonra parklarda, ələlxüsus da Nərimanov parkında tez-tez görüşərdik. İndi də Arçut gənclərini dəstəkləyirik. Bir olsunlar, yaddan çıxarmasınlar. İndi evdə mənim də uşaqlarım var. Onlar gəncdirlər.  Başa salıram ki, biz kimik, hansı kənddənik. İstəyirəm ki, tanısınlar, unutmasınlar, öz keçmişlərini dərk eləsinlər. Kəndimizin gənclərinə sağlam həyat, saflıq, mənəvi zənginlik arzu edirəm! Allah gənclərimizi qorusun!”
             1973-cü ildə kənddə dünyaya gəlmiş Pərvanə İsmayıl qızı Rəfiyevanın kəndin 1990-cı illər üçün  yeniyetmə və gəncliyi ilə bağlı fikirləri diqqəti çəkir. O, rəhbər ideyalarla bağlı bu kimi fikirləri  qeyd edir: “Kəndimizin yeniyetmə və   gənclərinin müsbət keyfiyyətləri olduqca çoxdur.  Hər zaman ideya verirdilər və ideyaları reallaşdırırdılar. Bu da inkişafa aparıb çıxardırdı. Tez-tez kəndimizdə yeni-yeni adətlərlə rastlaşırdıq.  Bu yeniliklər mətbəxdən tutmuş, geyimimizə və musiqiyə kimi şamil olunurdu. Gənclərimiz toyların, nişanların, bütün xeyir işlərin aparıcıları idilər. Müasir mahnıları dəbə minirdi. Toylarda qəşəng rəqs etmək üçün əsil yarış olurdu. Qızlarımız çox gözəl, bərli-bəzəkli xonçalar bəzəyirdilər. Milli bayramlarımızda aləm bəzənirdi. Süfrələrə ləziz yeməklər qoyulurdu.   Mən kənddə olanda yeniyetmə idim. Şagirdlər, yeniyetmələr, gənclər çox səmimi və mehriban idilər. Sosial ünsiyyət, ictimai əlaqələr çox yaxşı idi. Yeniyetmə və gənclərimiz açıq fikirli və həvəsli idilər. Bilik, elm qazanmaq uğrunda yarışlar gedirdi. Gənclərimiz həm də peşə öyrənməyə cəhd edirdilər. Modaya can atan qızlarımız çox idi. Toxuculuq, tikişçilik bir dəb idi.  Kəndimizn yeniyetmə və gənclərinin əyin-başları şəhərdəkilərdən  qəti fərqlənmirdi. Harada yeni bir moda çıxrıdısa, dərhal bizə gəlib çatırdı.  Kənddə gənclərimiz, yeniyetmələrimiz musiqi ruhu ilə yaşayırdılar. Məktəblərimizdəki ədəbiyyat və incəsənət dərnəkləri çox şeyləri verirdi.  Teatr səhnələri, konsertlər çox gözəl keçirdi. Çoxlu sayda yeniyetmə və gənclərimiz mahnılar ifa edirdilər. Mən onu görürdüm ki, yeniyetmə və gənclərimiz toylarda, bayramlarda başda idilər. Başqa yerdə yaşayan gəncləörimiz bayram günlərində, toylarda kəndə  gəlirdilər. Özləri ilə yenilik də gətirirdilər. Hədsiz maraqlı olurdu. Çox təəssüf ki, 1988-ci ildə gənclik həyatımız dəyişdi. Qaçqınlığa düşdü. Çox çətin oldu. Lakin biz gənclər özümüzü itirmədik. Kənd gəncliyinin imicini, statusunu və şəxsiyyətini qoruduq. Yenə də adətlərimizi yaşatmağa başladıq. Mətbəximizi qoruduq. Elçilik, nişan, xınayaxdı, toy və bayram adətlərimizi saxladıq. Fikirləşdik ki, bu yolla özümüzü kənddəki kimi hiss edə bilərik. Bu metodla özümüzü qərib hiss etmədik. 1990-2000-ci illərin maddi çətinliklərinə, müharibə illərinə sinə gərdik. Özümüzü sındırmadıq, ruhdan düşmədik. Tez-tez görüşdük. Bayramları bir yerdə qeyd etdik. Evlərdə fotoalbomlara baxıb kəndimizi və özümüzü xatırladıq. İndiki gənclərimizə də deyirik ki, siz Arçut əsillisiniz. Ulu əcdadlarınızı unutmayın! Fikir verirəm ki, sağlam gənclik yetişməkdədir. Onlar ölkəmizə yaxşı faydalar verirlər. Nailiyyətləri bizi sevindirir. Ümid edirik ki, nə zamansa geri qayıdacağıq. Yenidən bir yerdə olacağıq.  Bütün yeniyetmə və gəclərimizi Allah qorusun!”                
             1977-ci ildə Arçut kəndində dünyaya gəlmiş Elmdar Mövlud Oğlu Süleymanovun gənclərlə bağlı fikirləri öz dərin mahiyyəti ilə fərqlənir. O, qeyd edir: “Gənclik sözün əsl mənasında insanın ömrünün ən dəyərli dövrüdür. Bu dövr ərzində insan maddi və mənəvi baxımdan formalaşır, həyatın və elmin əsaslarını dərk edir. Yaddaş isə bir ömür boyu insana yaşamaq həvəsi verən, onu ayaqda saxlayan ən böyük mənəvi gücdür. Gəncliyimiz arzularımızın arxasınca getməklə keçdi. Açıq deyə bilərəm ki, o günlərdə elimiz və obamız üçün birlik istəyənlərdən biri kimi bu həvəs mənim yaddaşımda dərin izlər qoyub. Bu gün də həmin həvəslə yaşayıram. Gəncliyimizin maraqlı və mənalı keçməsinin əsas səbəbi isə valideynlərimizin və müəllimlərimizin bizə aşıladığı gözəl dəyərlər idi. Biz bu dəyərləri qoruyub saxlayan nəsillərdən olduq. Qohumluq, qonşuluq, kirvəlik və böyüklərə hörmət bizim mədəniyyətimizin ən dəyərli hissəsi olub və bu gün də olmaqdadır. Lakin etiraf etməliyik ki, biz bu dəyərləri valideynlərimiz qədər öz balalarımıza aşılaya bilmirik İndiki gənclər daha azad, lakin eyni zamanda daha az məsuliyyət hissi ilə böyüyürlər. Bunun əsas səbəbi isə biz valideynlərin özüdür. Bəzən uşaqlarımıza sözümüzü keçirə bilmədiyimizi etiraf etməkdən çəkinirik. Nəticədə, bu gün bəzi qohumluq və dostluq əlaqələri sanki qırılmış və kövrək tellər üzərində qurulur, münasibətlər əvvəlki qədər möhkəm və etibarlı görünmür. Arzum budur ki, hər bir valideyn öz balasına düzgün yol göstərsin, qohumluq əlaqələrini gücləndirsin və gediş-gəlişi bir ənənəyə çevirsin. Çünki bu dəyərləri yaşatmaqla biz gələcəyimizi qoruyur və sağlam təməllər üzərində qurmuş oluruq”.               
          1985-ci ildə Arçutda dünyaya gəlmiş  Samir Eldaroğlunun gənclərlə bağlı fikirləri diqqəti cəlb edir. O bu kimi fikirləri vurğulayır:  “Mənim köküm Qərbi Azərbaycana dayanır. Kəndim qədim adı ilə Arçut, bu gün isə Böyük Qarakilsə kimi tanınır. Bu torpaq yalnız bir yaşayış məntəqəsi deyil, mənim kimliyimin başlanğıcıdır. Mən o kənddən çıxanda cəmi üç yaşım var idi. Uşaqlıq xatirələrim azdır, amma yaddaşımda qalan hiss-torpağa bağlılıq və bir aidiyyət duyğusudur.  Bəzən insan xatırlamadığı yerlərə belə ürəyi ilə bağlı olur. Mənim üçün Arçut-Böyük Qarakilsə sadəcə xəritədə bir nöqtə deyil, mənim mənəvi ünvanımdır. Böyük düşünən gənc olaraq,  kənddə doğulmuş bir gəncəm. Torpaq qoxusu ilə böyümüşəm. Səhər tezdən oyanmağın, zəhmətin, ailə məsuliyyətinin nə olduğunu kiçik yaşdan öyrənmişəm. Mənim həyatım rahatlıq içində deyil, zəhmət içində formalaşıb. Amma məhz bu zəhmət məni formalaşdırıb. Mən başa düşürəm ki, kənddə doğulmaq taledir, amma necə yaşamaq seçimdir. 2000-ci illərin gənci olaraq mən fərqli dövrdə böyüyürəm. Əlimdə telefon var, dünya ilə əlaqə mövcuddur. Mən artıq yalnız öz kəndim qədər deyiləm. Mən istəsəm, dünyaya açıla bilərəm. Bunun üçün ilk növbədə düşüncəmi dəyişməliyəm. Əgər mən özümü zəif saysam, zəif olaram. Əgər özümü kiçik saysam kiçik qalacağam. Amma özümü böyük məqsədlər üçün yarandığıma inandırsam, yol tapacağam. Kənd gənci üçün  ən böyük təhlükə kasıblıq deyil. Ən böyük təhlükə düşüncənin kiçik olmasıdır. Çünki imkan az ola bilər, amma iradə güclü olarsa, insan yol açar. Mən özümü gələcəyin qurucusu kimi təsəvvür edirəm. Mən yalnız öz həyatımı dəyişmək istəmirəm, olduğum mühiti də dəyişmək istəyirəm. İstəyirəm ki, bir gün kənddə böyüyən uşaqlar mənə baxıb desinlər: “Deməli mümkündür”. Mənim üçün uğur yalnız pul deyil. Uğur-hörmət, savad, xarakter və iz qoymaqdır. İstəyirəm ki, adım çəkiləndə “çalışqan, dürüst və məqsədli gənc” deyilsin.   Bilirəm ki, yol asan olmayacaq. Amma mən kəndin sadəliyini, zəhmətin gücünü və gəncliyin enerjisini birləşdirərək irəli gedəcəyəm. Çünki mən kənddə doğulmuş ola bilərəm, amma düşüncəm sərhədsizdir”.
         Ayrı-ayrı illərin gənclik dövrünü yaşamış sakinlərin fikirləri ilə tanışlıq ilk növbədə inkişafın baza ideyaları ilə tanışlıq imkanları bəxş edir. İndiki və gələcək nəsil üçün təsvir və təsəvvür yaradır. Arçut gəncliyininin mahiyyətini dərindən dərk etməyə imkan verir.  Arçut gəncliyi öz xələfini davam etdirir və sələflərinə ötürmək üçün əlindən gələni edir. Bununla da tarixi irsi bütövlüyü qorumaq funksiyasını yerinə yetirir. 
Davamı var...
Elşən Nəsibov (Elşən Ardıc) 
Siyasətşünas-alim, yazıçı-publisist. “ARDIC” Hərəkatının təsisçisi. Qərbi Azərbaycan İcmasının üzvü