Arçutlu (Ardıclı) gənclərin inkişaf konsepsiyası
Dördüncü yazı
İnkişaf konsepsiyası nədir və elmdə ona necə izah verilir
Gəncliyin inkişaf konsepsiyası ideallardan, stimul və həvəs verən, fəaliyyətə və əməllərə yön verən, bununla da axar və cərəyan yaradan elementlərdən ibarətdir. İdeallar yeniyetmə və gəncin şüuruna, həmçinin hisslərinə öz təsirini göstərir və bu yöndə əqlini duyğu orqanları ilə həmahəng edir. İdeallar məzmunu ifadə edir və həyatda yaşamaq tərzini özündə təsbit edir. Yeniyetmə və gəncin həyat coşqusunu yaradır və həyat axarının tənzimlənməsində mühüm amilə çevrilir. Gəncin arzuları, xəyalları onu idarə edir. Gələcəyə doğru inamla, qətiyyətlə aparır. Mübarizəyə cəlb edir. Mübarizə sayəsində gənclik öz potensialını ifadə edir. Potensial yaradıcılığa və quruculuğa təsir edir. Həmçinin sosial və ictimai baxışlara da öz təsirini göstərir.
Mədəniyyət, ədəbiyyat və incəsənət, elm və idman gəncin ruhunu nizamlayan elementləri və gənclərdə formalaşan idealları özündə əks etdirir. Sahələrdə olan nailiyyətlər gəncin ruhunun zənginləşməsinə öz təsirlərini göstərir. Gənclər bu elementlər sayəsində təsirə məruz qalaraq həyatlarının stimullaşmasına çalışırlar. Qeyd: 1955-ci ildə Arçut kəndində dünyaya gəlmiş və orta məktəbi kənddə bitirmiş Cəmilə İsmayıl qızı Elləzova öz xatirələrində qeyd edir ki, O, yeniyetmə və gənc olarkən “Uzaq sahillərdə” filminə baxmış, filmi çox sevmiş və orada Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Mehdi Hüseynzadənin filmdəki sevdiyi qız olan Anjelikanı, obrazı və aktrisanı çox xoşlamışdır. Bu aktrisaya və ada o dərəcədə vurğun imiş ki, ailə quranda qızı dünyaya gələndə adını Anjelika qoyub. Eləcə də Arçut əsilli gənc Elcan Rəhman oğlu Əliyev İsveçrənin Egl şəhərində keçirilən taekvando üzrə gənclər arasında Avropa birinciliyində (78 kq çəki dərəcəsində) 22 noyabr 2025-ci ildə qızıl medal qazanıb Bakıya qayıdanda hava limanında jurnalistlərə bildirmişdir: “...Yarışlar çox yaxşı keçdi. Çempion olacağıma inanırdım. Yeniyetmələr arasında mən çempion olmuşdum. İndi mən gənclər arasında çempion oldum, qızıl medal aldım...” Burada gənclərə təsir edən ideallar, stimul yaradan, həvəs gətirən amillər, səbəb verən şərtlər açıq- aydın görünür. Elcanın əvvəlki uğuru ona növbəti uğur üçün şərt vermişdir.
İnkişaf konsepsiyası yeniliklər, ideallar, gələcəyə yönəlik təklif və təşəbbüslərdən ibarət olan fikir və düşüncə məcmusudur.
Həyat, məşğuliyyət, fəaliyyət, maraq, mənafe sistemlərdən, strukturlardan, ideyalardan ibarətdir. İdeyalar cəmləşir və yollar, istiqamətlər məcmulaşır. Fikirlərin ortaq koordinatlarda mərkəzləşməsi özlüyündə sistemliliyi və strukturlaşmanı ehtiva edir. Həyatın çoxsahəli olması onu deməyə əsas verir ki, sistemləşmədə iştirak edən elementlər də çoxdur. Təsir edən, təsirə məruz qalan obyektlər, subyektlər zəncirvari əsaslıdır. Bu elementlər qruplaşmanı, vəhdət halını almağı özündə ifadə edir. Konsepsiyada məzmun və forma birlikdə, vahidlikdə çıxış edir. Forma və hərəkət mahiyyəti aşkarlayır. İnkişaf ardıcıl proseslərin yaratdığı təzaühürdür, ortaya çıxan gerçəklikdir, yeni mahiyyətdir. Aktiv strukturlaşma sayəsində meydana gələn yenilikdir. Konsepsiya vahid axarları və istiqamətləri özündə əks etdirir. Hədəflər, məqsədlər və vəzifələr müəyyən edir. Axınlar üzrə nəzəri təhlilləri özündə cəmləşdirir. Konsepsiya hadisələri və prosesləri qruplaşdırır, ayırd edir və vəhdət halında təfəkkür konstruksiyasına daxil edir. Bununla da konsepsiya nəzəri və fəlsəfi mahiyyəti ilə düşüncələrin zəncirvari mənsubluğuna çevrilir. Konsepsiya formalaşması və tətbiqi etibarilə zamana əsaslanır və keçmiş, indiki və gələcək zamanlar arasında bağlantılar yaradır. Şəraitlərin dəyərləndirilməsi üçün ideyalar məcmusunu özündə ifadə edir. Əldə edilmiş elementlərdən daha da çox sayda yeni elementlərin qazanılmasını özündə əks etdirir. İdeya ideyaya əsas və səbəb verir, ardıcıl başlanğıcları özündə daşıyır.
Konsepsiya elədir ki, elə bir struktur və məzmundur ki, formalaşarkən model rolunu ifadə edir. Tətbiq üçün standartları özündə əks etdirir. Konsepsiya normalardan və qaydalardan ibarət olur. İcbari, zəruri və tövsiyəedici məzmun kəsb edir.
Bu yöndə əvvəlcə diqqətimizi lüğətdə ifadə olunmuş konsepsiya məfhumuna, termininə yönəldək. Tərtib olunmuş lüğətə əsasən, konsepsiya (lat.conseptio-başa düşmək, sistem) –anlamanın xüsusi yolu, hansısa halın və ya bütöv sistemin, əsas nəzəri nöqtəsi, nəyinsə izahında rəhbər ideya, dünyada, təbiətdə, cəmiyyətdə hansısa hala dair baxışlar sistemi. Elmdə, incəsənətdə, texnikada, siyasətdə və digər sahələrdə bir-biri ilə bağlı olan baxışlar sistemi, məsələnin həlli və izah forması. Konsepsiya fəaliyyət strategiyasını müəyyən edir. Konsepsiya sözünün leksik mənası və izahı lüğətdə bu şəkildə verilir. 1. [lat.] Hər hansı bir hadisə haqqında əsas fikir; görüşlər sistemi. İnkişaf haqqında bir-birinə zidd iki konsepsiya –dialektik və metafizik konsepsiya mövcuddur. 2. Lat.conseptio-mənimsəmə, başa düşmə, sistem 1) hər hansı bir hadisə haqqında nəzəriyyə sistemi; 2) rəssam, şair, alim və s.-nin yürütdüyü əsas fikir, ümumi ideya; 3) sistemli izahda, şərhdə rəhbər ideya; 4) islahatların, layihələrin, planların, proqramların həyata keçirlməsində fəaliyyət strategiyasını müəyyənləşdirən baş ideya. Konsepsiya termini, həmçinin elmi, bədii, texniki, siyasi və s. fəaliyyət növlərində əsas fikri, konstruktiv prinsipləri bildirmək üçün işlədilir.
Elmi izaha əsasən, inkişaf –istiqamətlənmiş keyfiyyət dəyişiklikləridir. Elm izah edir ki, inkişafı müəyyən edən əlamətlər bunlardır: 1) dəyişikliklərin keyfiyyət xarakteri; 2) onların dönməzliyi və 3) istiqamətlənmə
Tərtib olunmuş lüğətdən belə qənaətə gəlmək olur ki, konsepsiyanın müddəaları sahələr üzrə yığcamlıq, bütövlük yaradır və hadisələri nəzəri aspektdə vahid axarlara yönəldir. Konsepsiya inkişafa yön verir. Elemenləri cəmləşdirərək dalğa yaradır. Dalğalanma sayəsində müəyyən axarların enerjisi, gücü, qüvvəsi meydana gəlir. İnkişaf prosesləri dönməzliyi meydana gətirir. Bu dönməzlik sayəsində yeni mahiyyətlər meydana çıxır. Yeni mahiyyətlər gerçəkliklər fonunda büruzə verir.
İnkişaf konsepsiyasında qavrama, hadisələrə uyğun davranış, adekvatlılıq şərtdir. Konsepsiyanın əsası hadisələrə nəzəri baxış vermək və münasibət bildirməni təmin etmək üçün münasibətləri, mövqe və əlaqələri ortaya çıxarmaqdan ibarətdir. Konsepsiya təsiredici və effektivliyi və səmərəliliyi özündə ehtiva edir. Konsepsiyaların törəmə qaydasında inkişafı müstəvini formalaşdırır və xassələri müəyyən edir. Konsepsiyanın məqsədi təsir etməkdir və qüvvə tətbiqi ilə enerji qazanmaqdır. İnkişaf konsepsiyası sayəsində müstəvidə olan, hərəkət edən elementlərin sayı çoxalır. Hərəkət sayəsində ətraf müstəvi də hərəkətdə olur. Mərkəzləşmə prosesləri vüsət alır. Mərkəzlərin təsirləri artır. Ətrafa doğru inkişaf dalğaları bir-birini əvəzləyir.
Həyatın inkişafı ideyalarda təcəssüm olunur. İdeyalar daşıyıcı, sistemdə ötürücü, yayıcı funksiya kəsb edir. İdeyaların, aparıcı baxışların, mövqelərin antologiyası həyatın xassəsini, psixikasını yaradır.
İnkişaf konsepsiyası və determinizm
(Suallar, cavablar, səbəblər və nəticələr)
Hər bir gerçəklik bir əlamətdir. Bu yöndə sualları özündə ehtiva edir. Məlumdur ki, məqsəd və vəzifə öyrənməkdən ibarətdir. Sual cavablara əsas verir. Cavablardan da suallar meydana gəlir. Sual öyrədici vasitədir. Cavablar üçün təkan verir, əsasları ortaya qoyur. Suallar və cavablar bütövlüyün tərkibini müəyyən etmək üçündür. Tamda qarşılıqlı əlaqələri, əsasları məhz suallar və cavablar müəyyənləşdirir. Suallar və cavablar, səbəb və nəticələr sistemin, bütövlüyün, şəbəkənin əsaslarını və elementlər arasında qarşılıqlı əlaqələri müəyyən edir. Səbəb və nəticə bağlılığı məhz sistemin aktivliyini, funksionallığını özündə əks etdirir. Səbəblər və nəticələr, əsas və törəmələri alqoritmik qaydada əks etdirir, bağlayıcılıq yaradır. Proseslərin əsasları, axarı və ardıcıllığı, müəyyənlik müstəvisi məhz determinizm ilə əsaslanır. Tezis, anti-tezis, sintez, inkar, inkarı inkar, təsdiq, səbəb və nəticə kimi fəlsəfi kateqoriyaları özündə daşıyır.
Sual idrakın yönləndirilməsini özündə ehtiva edir. Sual düşüncələri axtarışa verir. Bu yöndə determinizm formalaşır. Determinizm sayəsində təyinat formalaşır. Əldə olunanlardan istifadənin əsasları meydana gəlmiş olur. Determinizm bir elmi –rasional idrak prosesidir. Qavrayışın nəticələrini özündə ehtiva edir. Determinizm, ayırd etmək, təsnifat həyata keçirmək seçim və müqayisə imkanlarını meydana gətirir. Faydalılıq, səmərəlilik konsepsiyalarda nəticələrin əsaslarını şərtləndirir. Gənclik konsepsiyaları üçün determinizm bir kateqoriyadır. Gənclər öz düşüncələrində gerçəkləşən prosesləri ayırd etmək üçün çalışırlar.
Determinizm şəxsiyyət konsepsiyasına xidmət edir. İdeyaların məcmusu sahələrin aydınlaşmasını özündə əks etdirir. Şəxsiyyətin müəyyən olunması fərdin cəmiyyətdə necə qərarlaşmasını özündə ifadə edir.
Bütün bilikləri qazanmağın əsası idrak prosesi ilə müəyyən olunur. Qaranlıqlarda suallar yatır. Sual veriləndə müvafiq istiqamətdə axtarış həyata keçirilir. Axtarışlar sayəsində ideyaların, təklif və təşəbbüslərin paketi meydana gəlmiş olur. İdeyalar sistemində qaranlıqlar işığa keçdikcə aktivlik də artır. Suallar qaranlıqları aydınlaşdırmaq, görünməyən varlıqları görünən etmək üçündür. Suallar müəyyənliklər yaradır. İnkişaf elə bir zəncirvari və şəbəkə yaradan prosesdir ki, bu proseslərdə suallar daim olaraq ortaya çıxır. Gerçəkliklər sualları doğurur. Suallar cavabları müəyyən edir. Qeyd: Arçut kəndində şagirdlər və yuxarı sinif tələbələri elmi yaxından məniməsəmək məqsədilə mövzu ətrafında sual-cavablar qurur, elmi polemikalar aparırdılar. Aydınlaşmanı dəqiqləşdirmək üçün predmetlər üzrə mübahisələr aparırdılar. Hər bir gerçəklik və varlıq mütləqdir. Çünki ölçüyə malikdir. Ölçü gerçəkliyin fizikasını və mahiyyətini müəyyən etməyə imkan verir. Ölçülərin dəyişməsi tərkibin dəyişməsini şərtləndirir. İnkişaf prosesləri sualları özündə cəmləşdirməklə səbəbləri və nəticələri də müəyyən edir. Müəyyənlik, aşkarlıq, gerçəklik təyinatın əsasını özündə ehtiva edir. İdeyalar özlüyündə konsepsiyalardır və sualları, cavabları daşıyan tezislərdən ibarətdir. Sual-cavab şərtləndiriciliyi, ideya bağlılığını özündə ehtiva edir. Determinizm, müəyyənliklər elə məhz inkişaf proseslərinin mahiyyətini açmağa imkan verir. Determinizm inkişaf hadisələrinin məkan və zamanını müəyyən edir. Determinizm sayəsində funksiyalar, vəzifələr aşkarlanır və gerçəkliyin mahiyyəti üzərə çıxır.
İnkişaf konsepsiyasının nəzəri əsasları bir determinizmdir. Nəzəriyyədə suallardan və cavablardan törəyən, səbəb və nəticələri özündə əks etdirən müəyyənlik mövcuddur. Müəyyənlik faydaları, səmərələri özündə daşıyır. Gənclər konsepsiyalarında olan determinizm yanaşmaları sayəsində yaxşı və pisi ayırd edə bilirlər. Determinizm hadisələrin mahiyyətinin dərk olunmasına əsas verir, çünki hadisələri subyektə daha çox yaxın edir. Məsafənin yaxınlığı, doğmalıq obyektlə subyekt arasında təmasları daha da yaxın edir. Yaxın təmaslar gerçəkliklərin ayırd edilməsini özündə ehtiva edir. Subyekt, ayırd edən tərəf özünü məkanda görür. Determinizm subyektin reaksiyasını, obyektə olan münasibətinin əsaslarını özündə cəmləşdirir.
İnkişaf konsepsiyasında qərarlaşan ideyalar nəzəriyyədən təcrübəyə keçdikcə, ideyalar ayaq tutub yeridikcə, proseslərin dərk olunması və vərdişlər də meydana gəlir. Vərdişlər ruha hopur. Konsepsya modelləri özündə ehtiva edir. Modellərin tətbiqi determinizmi müəyyən edir.
Ardıc gənclərinin də ideyaları və onların həyata keçməsi özlüyündə suallarla və cavablarla müəyyən olunurdu. Suallar özünifadə və özünütəsdiqə aparıb çıxardırdı. Rasional idrakın formalaşması üçün təbiət obyekt olaraq götürülürdü. Yaradıclıq və quruculuq həm determinizm ilə, hazır modellərlə müəyyən olunurdu. Modellərin tətbiqi onları proseslərə və həyata sıx bağlayırdı. Determinizm düşüncələrdə və əməllərdə sual və cavabları özündə daşıyırdı və bununla da gənclərin baxışlarında ardıcıllığı və şərtləndiriciliyi müəyyən edirdi. Determinizm inkişaf proseslərində vəhdətliyi meydana gətirirdi.
Rasional qanunvericilik aktlarından bəhrələnmək, qanunvericiliyin imkan yaratdöğı gerçəkliklərdən qidalanmaq Ardıc gəncliyi üçün şərt idi. Şəxsiyyətin bitkinliyi, tamlığı kəndin gənclərinin zamanın nəbzini tutmağa şərait yaradırdı, əsas verirdi. Determinizm gənclik üçün əmək fəaliyyətinin istiqamətlərini müəyyən etməyə əsas verirdi. Müəyyənlik həyatı müasir və elmi prinsiplər əsasında dərk etməyə səbəb verirdi. Müəyyənlik ard-arda gerçəkləşən hadisələr üçün əsasları təqdim edirdi. Determinizm ideyaların təzahürü üçün əsasları gerçəkləşdirməyə imkan verirdi.
Determinizm kənd gəncləri üçün qazancları gətirirdi. Faydaları müəyyən edirdi. Yeni ideya və tezisləri özündə cəmləşdirirdi. Determinizm davranış kodeksini özündə təsbit edirdi.
Bu gün Arçutəsilli gənclər determinizm ilə öz həyatlarını təşkil edirlər. Gələcəyə sağlam baxışları özündə ehtiva edirlər. Determinizm tərəqqinin əsaslarını özündə əks etdirir. Gənclərin ideyaları safdır, sağlamlığa xidmət edir. Determinizm irsi ardıcıllığı, sələfliyi və xələfliyi özündə təsbit edir. Həmçinin müəyyən məsuliyyət məsələsini özündə daşıyır. İdeyalarda əksini tapan vəzifə və funksiyaların sistemləşməsini özündə məcmulaşdırır.
Arçut kəndində uşaq, yeniyetmə və gənclərin tərbiyəsində və inkişafında orta məktəbin rolu
Arçut kənd orta məktəbi elm, təhsil və tərbiyə məbədi olub. Bu sahələrdə bir ehkam rolunu oynayıb. Ard-arda nəsilləri yetişdirib.
1955-ci ildə Arçutda müəllim ailəsində dünyaya gəlmiş Cəmilə İsmayıl qızı Elləzova orta məktəbin uşaq, yeniyetmə və gənclərin tərbiyəsində və inkişafında rolunu bu şəkildə dəyərləndirir: “Mən 1962-1972-ci illərdə orta məktəbdə təhsil almışam. 1972-ci ildə orta məktəbi fərqlənmə ilə bitirərək Azərbaycan Pedaqoji İnstitutuna daxil olmuşam. Uzun illər qonşu Gözəldərə, kəndində qaçqınlıq dövründə Sumqayıt və Bakı məktəblərində riyaziyyat müəllimi kimi çalışmışam. Arçut kənd orta məktəbimiz bölgəmizin ən güclü məktəbi olub. Məktəbimiz üç korpusdan ibarət idi. Burada yüksək peşəkarlığa, bilik və istedada malik olan müəllimlərimiz dərs verirdilər. Şagirdlərdə oxumaq həvəsi çox idi. Bilik uğrunda sözün əsl mənasında marafon yarışı keçirilirdi. Bizdə müəllimlər dərsləri təcrübə əsasında keçirdilər. Məsələn, fizika dərsini rəhmətlik Məsim müəllim həm nəzəri, həm də təcrübi əsaslarla öyrədirdi. Biologiya kabineti əyani vasitələrlə, divar rəsmləri ilə dolu idi. Tarix fənnindən də divarda xəritələr asılırdı. Dərslər laboratoriyalardakı əyani vasitələrlə izah olunurdu. Oxumağa çox həvəs yaranırdı. Məktəb direktorumuz elə bil anadangəlmə rəhbər doğulmuşdu. Səriştəsi, bilik və bacarığı dərin idi. Çox tələbkar adam idi. Adi bir məsələni qeyd edim. Deməli, o zamanlar o, özü sinifdən –sinifə keçid imtahanlarını təşkil edirdi. Fərqlənənlərə həvəsləndirici adlar, fəxri fərmanlar təqdim edirdi. Biz də o fərmanları ali məktəblərə qəbul zamanı təqdim edirdik ki, yüksək bal əldə edək. Mən bir müddət Gözəldərə orta məktəbində işlədim. Sözün düzü, həmin məktəb bizimkinə çata bilməzdi. Mən orada toz basmış laboratoriyanı işə saldım. Anam, Leyli müəllimə, həm də orta məktəbimizdəki kitabxananın müdiri idi. Mən və digər əla və yaxşı oxuyan uşaqlar demək olar ki, bütün bədii ədəbiyyatı oxuyurduq. Heç yadımdan çıxmaz. “Mehman” povestini mən üç gün oxuyub yüksək səviyyədə hazırlaşmışdım. Hətta gecələr də bu povesti lampa işığında əzbərləyirdim. Ədəbiyyat müəllimimizin (Məmməd Məmmədovun) əvəzinə, onun tövsiyəsi ilə şagirdlərə mən izah etmişdim. Çox gözəl alınmışdı. İdman dərsini çox həvəslə keçirdik. Bütün ləvazimatları, resursları olan böyük idman zalımız var idi. Hamımız idman paltarı geyinərdik. Bizim tərbiyəmizdə valideynlərimizlə müəllimlərimiz bir yerdə iştirak edirdilər. Daim məsləhətləşirdilər. Müəllim nəzarəti dərslərdən sonra da davam edirdi. Məsələn, biz kinokluba gedib yaşımıza uyğun olmayan filmlərə baxa bilməzdik. Məktəb direktoru və müəllimlər özləri buna ciddi nəzarət edirdilər. Kluba tez-tez baş çəkib uşaqları yoxlayırdılar. Məktəbimiz şagirdlərdə istehslat təcrübəsini də öyrədirdi. Məktəbin xüsusi istehsalat-təcrübə sahəsi var idi. Məktəb uşaqlarda, yeniyetmələrdə təşkilatçılığı da öyrədirdi. Mən özüm bir müddət məktəbdə pioner baş dəstə rəhbəri işlədim. Tələbələrin Komsomol Təşkilatının rəhbəri vəzifəsini tutdum. Orta məktəbimizin həm şəraiti, həm də ruhu kəndimiz üçün sağlam gənclik yetişdiriridi. Sistemli və maraqlı həyat yaşayırdıq. Gələcəyə inamla və ümidlə baxırdıq. Məktəbimizə çox güvənirdik. Bilirdik ki, verdiyi biliklər bizə sağlam, savadlı və bacarıqlı gənc kimi yetişməyə bəs edəcək. Sonrakı inkişaf üçün əla baza yaradacaq. Sevindirici hal ondan ibarət idi ki, məktəbimizin onuncu sinifini bitirənlərin böyük əksəriyyəti ali və orta ixtias məktəblərinə daxil olurdu. Bu, çox yüksək bir göstərici idi”.
Arçut kənd orta məktəbində 1980-1988-ci illərdə rus dili müəllimi işləmiş Həsrət Elləz oğlu Rəfiyevin bu istiqamətdə fkirləri önəm kəsb edir. Müəllim vurğulayır: “Orta məktəb elm, təhsil verməklə yanaşı, tərbiyəli, sağlam ruhlu gənc də yetişdirirdi. Bu məsələdə müəllimlərlə valideynlər arasında bir qanun və qayda mövcud idi. Şagirdlərin əksəriyyəti də bu qanunlara əməl edirdi. Biz müəllimlərin məqsədi bir tərəfdən öz ardıcıllarımızı yetişdirməkdən ibarət idisə, digər tərəfdən müxtəlif sahələr üzrə mütəxəssis hazırlamaq üçün güclü baza təhsil vermək başlıca şərt idi. Hər bir müəllim öz şagirdi ilə öyünürdü. Çalışırdı ki, şagirdi öz ixtisasına uyğun hazırlasın. Tələbəsi ali məktəbə qəbul olanda çox sevinirdi. Bu, ona məxsusi fəxr hissi yaşadırdı. Biz şagirdlərə ona görə rus dilini yaxşı öyrətməyə çalışırdıq ki, çünki lazım idi. Tələb olunurdu. Rus dilini bilməklə onlar Sovet hərbisində layiqli yer tuta bilirdilər. Həmçinin Rusiyada və digər respublikalarda təhsil almaq imkanları əldə edirdilər. Gəncləri əhatəli inkişaf etdirmək başlıca amalımız idi.Onların keçmiş SSRİ-nin müxtəlif ali və orta ixtisas məktəblərində təhsil almaqalarında biz çox maraqlı idi. Onu xüsusi vurğulmaq istəyirəm ki, əvvəlki dövrlərdə qızların orta ixtisas və ali ixtisas almaqlarına valideynləri maneə olurdular. Qızlar tez ərə verilirdi. Lakin 1960-cı illərin sonu, 70-ci illərin əvvəlləri bu stereotip aradan qaldırıldı. Həmin dövrdə bir sinifi bitirmiş 17 nəfər qızlı, oğlanlı ali və orta ixtisas məktəblərinə daxil oldu. Qızlardan Əliyeva Zəkiyyə Alxan qızının tibb texnikumuna daxil olması sözün əsl mənasında şüurlarda inqilab yaratdı. Ondan sonra çoxlu sayda gənc qızlarımız ali və orta ixtisasa yiyələndilər.”
1955-ci ildə Arçut kəndində dünyaya gəlmiş və 1963-1973-cü illərdə kənd orta məktəbində təhsil almış və onilliyi fərqlənmə ilə bitirmiş Yasəmən Həsən qızı Əliyeva uşaq, yeniyetmə və gənclərin yetişməsində orta məktəbin rolunu bu şəkildə izah edir: “Orta məktbimiz bölgənin ən güclü təhsil verən tədris mərkəzi idi. Müəllimlərimiz çox güclü və dərin bilikli idilər. O zaman məktəbdə yaxşı oxuyan qızlar da var idilər. Məsələn, texnikumda oxuyan Əsli, Fatimə, Moruq kimi qızların adlarını çəkmək olar. Qızlarda oxumağa həvəs çox geniş idi. Məktəbimiz də bunu geniş təbliğ edirdi. Oğlan və qızlara fərq qoymurdu. Biz məktəbdə oxuyanda Bakda və digər yerlərdə ali və orta ixtisas alan tələbələrə həsədlə baxırdıq. İstəyirdik ki, biz də onlar kimi olaq. Müəllimlərimiz də onları bizə nümunə çəkirdilər. Müəlimlərimiz yaxşı oxuyan şagird və tələbələrdən tələb edirdilər ki, zəif oxuyanlara da kömək edək. Mən 1977-ci ildə Bakıda Xalq Təsərrüfatı İnstitutunu bitirdim. İqtisadçı oldum. Mən ilk növbədə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutuna daxil olmaq istəyirdim. O zaman ora daxil olmaq çətin idi. Coğrafiya müəllimi olub kəndimizə qayıtmaq arzusunda idim. Lakin qohumlarımın tövsiyələri ilə fikrimi dəyişdim, iqtisadçı yetişdim. Kəndimizin sağlam gəncliyi var idi. Hamı saf və mehriban həyat sürürdü. Oxumaq uşaqlar, yeniyetmə və gənclər arasında bir dəb idi. Hamı həvəsli idi. Müəllimlərimizin əməyi böyükdür. Güclü irs yaradırdılar”.
Arçut kənd orta məktəbinin gənc müəllimlərindən biri olan və tarix fənnindən dərs deyən Səyyad İsrafil oğlu Rəfiyev gənclərin vətənpərvər ruhda öyrədilməsi və tərbiyəsi məqsədilə kənd orta məktəbində tarix-diyarşünaslıq muzeyi təşkil etmişdi. Kəndin tarixinə dair çoxlu sayda muzey eksponatları toplamışdı. O, tarixi əyani vasitələrlə tədris edirdi. Səyyad müəllim həmçinin kəndin tarixini respublika üzrə də yayan gənc müəllimlərdən sayılırdı. Məsələn, 1987-ci ilin aperl ayının 27-28-də İrəvanda keçirilən müəllimlərin V qurultayında çıxış edərək, bu fikirləri bildirmişdir: “Şagirdləri vətənpərvərlik ruhunda böyütmək əsl şərəf işidir. Məktəbimizdə bu cəhətə xüsusi diqqət yetiririk. Xeyli vaxtdır ki, tarix-diyarşünaslıq muzeyi yaratmışıq. Onun eksponatlarının sayı get-gedə artır. Şagirdlər qoynunda doğulub böyüdükləri torpağın keçmişini, bu gününü öyrənməyə böyük həvəs göstərirlər”. M.Yusifov. “Yeni həvəslə işləyəcəyik”. “Sovet Ermənistanı” qəzeti. 1 may 1987-ci il.
1959-cu ildə Arçut kəndində dünyaya gəlmiş, alim, texnika elmləri namizədi İlham Alxan oğlu Əliyev oxuduğu kənd orta məktəbinin uşaq, yeniyetmə və gənclərin tərbiyəsində və onların sağlam, faydalı ruhda, bilikli və savadlı fərdlər kimi yetişməsindəki rolunu bu şəkildə qiymətləndirir: “Kəndimizin orta məktəbi regionda çox güclü idi. Müəllimlər həm bilikli, həm də insaflı və vicdanlı idilər. Uşaqlara yaxşı bilik verməyə çalışırdılar. Əllərindən gələni əsirgəmirdilər. Ev tapşırıqlarının yerinə yetirilməsində ciddi nəzarət edirdilər və kömək göstərirdilər. Şagirdlər, tələbələr məktəb, rayon və respublika səviyyəsində olimpiadalarda iştirak edirdilər. Müəllimlər məktəblərdə dərnəklər təşkil edir və əlavə məşğələlər keçirdilər. Onlar öz vəzifələrini yerinə yetirərkən motivasiyalar yaradırdılar. Uşaqlar oxumağa çox həvəsli olurdular. Müəllimlər təmannasız şəkildə uşaqlara əlavə biliklər verirdilər. Ötən əsrin ortalarından və 60-cı illərindən etibarən qızların oxumasına da böyük həvəs yarandı. Elmə, biliyə böyük maraq göstərildi. Əla və yaxşı oxuyanların sayı artdı. O zaman bacım Əliyeva Zəkiyyə Alxan qızı Azərbaycan Tibb Universitetinə sənəd verdi. Qəbul olunmasa da tibb texnikumunu oxudu. Bununla da kəndimzin qızları üçün ali və orta ixtisas təhsili almağa böyük maraq yarandı. Maneələr aradan qalxdı. Bağlı qapılar açıldı. Valideynlərin psixologiyasında inqilab baş verdi. Kənddə belə bir şüar formalaşdı ki, Alxan kişi öz qızını oxudursa, biz nə üçün oxutmayaq?! Bununla da qızların ali və orta ixtisas məktəblərinə axını sürətləndi. Məktəbimiz bir akademiya idi. Mən bu gün alim kimi yetişmişəm. Buna görə kənd orta məktəbimizə öz minnətdarlığımı bildiriəm!”
1969-cu ildə Arçut kəndində dünyaya gəlmiş və 1986-cı ildə kənd orta məktəbinin onuncu sinifini bitirmiş İntiqam Hümbət oğlu Əliyevin orta məktəbin uşaqların, yeniyetmə və gənclərin bir şəxsiyyət kimi yetişməsindəki rolu barədə fikirləri diqqəti cəlb edir. O, qeyd edir: “Məktəbimiz bir akademiya kimi olub. Biz həm yüksək təhsil almışıq, həm də ciddi ictimai tərbiyə görmüşük. Valideynlərimiz məktəbə həm inanır, həm də ümid edirdilər. Müəllimlərimiz bilik cəhətdən heç də ali məktəb müəllimlərindən geri qalmırdılar. Mən xüsusilə uzun illər məktəbimizin direktoru olmuş Əliyev Məhəmməd müəllimin, tədris hissə müdiri işləmiş Məmmədov Məsim müəllimin və bir çoxlarının adlarını qeyd etmək istərdim. Məhəmməd müəllimin yüksək bilik tələbi və nizam-intizama ciddi əməl olunması barədə tələbləri məhz bizim sağlam yetişməyimizə böyük təsir göstərdi. O, həm şagirdlərdən, həm də müəllimlərdən yüksək keyfiyyət tələb edirdi. Biz müəllimlərə “peyğəmbər” kimi baxırdıq. O dərəcədə hörmətli idilər. Mən rübdə demək olar ki, əlaçı çıxırdım. İki ədəd dördüm olurdu. Məktəbimizin verdiyi biliklər sayəsində mən Rusiya Federasiyasında iki ali məktəbə qəbul olundum. Əsasən iqtisadiyyat ixtisasına yiyələndim. Lakin gəncliyimiz pis dövrə təsadüf elədi. Mən zavodda ixtisasım üzrə işləyirdim. 1990-cı illərdə müəssisələrin dağılması təbii olaraq mənə də öz zərbəsini vurdu. Ancaq məktəbdən qazandığım bütün gənclik illərimdə mənə böyük dəstək verdi, qazandığım keyfiyyətlər yardımçım oldu”.
Arçut kəndində dünyaya gəlmiş və kənd orta məktəbində 7 il təhsil almış 1973-cü il təvəllüdlü Nizami Yaqub oğlu Qazıyev uşaq, yeniyetmə və gənclərin tərbiyəsində kənd orta məktəbinin rolunu bu şəkildə ifadə edir: “Mən kəndimizn orta məktəbində tam yeddi il təhsil aldım. Deportasiya olunanda səkkizinci sinifdə oxuyurdum. Təhsilimiz yarımçıq qaldı. Məktəbimiz çox maraqlı idi. Bir tərəfdən bilik, digər tərəfdən də yaxşı tərbiyə verirdi. Məktəb həyatı rəngarəng idi. Hamı hər gün məktəbə tələsirdi. Müəllimlər şagirdlər üzərində əsirdilər. Dərsdən əlavə bütün fənlər üzrə məşğələlər keçirilirdi. Qruplar formalaşmışdı. Sözün əsl mənasında bilik üzrə yarışmalar təşkil edilirdi. Biz paralel siniflə bilik yarışmasında idik. Əlaçılar, əlaçılarla, zərbəçilər zərbəçilərlə yarışırdı. Biliklə bağlamaq uğrunda mübarizə aparırdıq. Mən zərbəçi idim. Böyüyüb hüquqşünas olmaq arzusunda idim. Bu baxımdan məktəbimizə çox arxayın idim. Bilirdim ki, axıra kimi yaxşı oxuyacam. Ancaq çox təəssüf ki, arzum, ideyalarım gerçəklik tapa bilmədi. Qaçqınlıq həyatımız istəklərimə zərbə vurdu. Ailə-məişət çətinlyi oxumağıma imkan vermədi. Özüm də həvəsdən düşdüm. Gəncliyim 1990-cı illərə təsadüf elədi. Ölkədə müharibə gedirdi. Vəziyyət acınacaqlı idi. Kəndin gəncliyini bir arada toplamaq, inkişaf strategiyasını müəyyən etmək olduqca çətin idi. Kənd gəncliyində pərakəndəlik hökm sürürdü. İndi şükür Allaha ki, kənddə uşaqlıq həyatını yaşadığım dostlarla tez-tez görüşürəm. Biz adətən gəncliyimizi yaşamaq üçün görüşürük. Məktəb illərinə də qayıdırıq. Bütünlükdə uşaqlıq və yeniyetməlik illərimizi xatırlayırıq. Zarafatlaşırıq. İndiki gənclər çox mütərəqqidir. Onlar yeni-yeni ideyalarla, yaradıcı və qurucu ruhda yaşayırlar. Evladlarım gəncdirlər. Mən onlarda tamamilə yeni ruhu müşahidə edirəm. Məsələn, ali məktəbin magistratura pilləsində oxuyan 2004-cü il təvəllüdlü oğlum Yaqub Qazıyev hesab edir ki, orta məktəblərdə şagirdlər və yeniyetmələr çox maariflənməlidir. Narkomkaniyaya qarşı mübarizə üçün preventiv ideoloji təbliğat həyata keçirilməlidir”.
Arçut kənd orta məktəbində təbiət və humanitar elmlər birgə şəkildə öyrənilirdi. Uşaqların ictimai və siyasi dünyagörüşləri də formalaşdırılırdı. Arçut orta məktəbinin konsepsiyası ondan ibarət idi ki, təlimlər, tədris prosesləri uşaq, yeniyetmə və gənclərin baxışlarını oxşadırdı. Uyğunlaşdıraraq onları bir arada cəmləşdirirdi. Bununla da güc birliyi yaradırdı. Davranışların ortaq prinsiplərini meydana gətirirdi. Elmə, biliyə konseptual əsasda, birgəçiliklə yiyələnmək məktəb konsepsiyasının forma və məğzini təşkil edirdi.
Məlumdur ki, dünyəvi təhsil verən, təbiəti və ətraf mühitdə baş verən prosesləri elmi, bu baxımdan da sistemli öyrənən orta məktəb bilik və təhsil mərkəzi olmaqla yanaşı, həm də bir tərbiyə və estetika məbədi rolunu oynayır. Məktəb fəlsəfi məzmun kəsb edir. 1924-cü ildən fəaliyyətə başlayan Mirzə Fətəli Axundov adına Arçut kənd orta məktəbinin əsas fəaliyyəti savad bəxş etmək, maariflənməni həyata keçirmək, şagirdlərin dünyagörüşünü formalaşdırmaq, həyata nizamlı, rasional və adekvat baxışlarını təkmilləşdirmək, onların gözünü açmaq və ətrafda baş verən proseslərə çevik və adekvat reaksiyalar vermək üçün onları hazırlamaqdan ibarət olub. Uşaq, yeniyetmə və gənclərin timsalında və sayəsində “Yeni Arçutlu” obrazını yaratmaq başlıca şərt olub. XX əsr boyu elmə yiyələnmək, bilik və savad əldə etmək özü bir dalğa funksiyasını təşkil edib. Qeyd: İrəvanda nəşr olunan “Qızıl Şəfəq” qəzeti özünün 04 dekabr 1929-cu il tarixli sayında yazırdı ki, Loru pəmbək qəzasında on iki min nəfər savad kurslarına cəlb olunmuşdur. Siyasi maarif şöbəsi xətti ilə üç min nəfərin, “yox olsun savadsızlıq dostlar” xətti ilə altı min beş yüz nəfərin və qalanlarının isə həmkarlar xətti ilə savadsızlıqları ləğv olunacaqdır. Xırda millətlər üçün, xüsusilə türk dilində olanlar üçün kitablar və tədris proqarmı indiyə qədər alınmamışdır. “Qızıl Şəfəq” qəzetinin 9 may tarixli, N 34 (217) nömrəsində Husəyin Bayramof adında şəxs “Kəraətxana lazımdır” başlıqlı məqalədə yazırdı ki, Lori Pəmbək qəzası Karaqilsə nahiyəsində Arçut kəndi 150 evdən ibarətdir. Bu kənddə bir zəhmət məktəbi kursu olub 100 nəfərə kimi savadlı vətəndaş oxuyur.
Bir faktı da əlavə etmək yerinə düşər ki, mətbuatın yazdığına görə, 1940-cı ilin yanvar ayının məlumatına əsasən, Arçut kənd natamam (yeddi illik) orta məktəbinin 47 nəfər əlaçı şagirdi olub. Məmməd Əliyev. “İki məktəbin yarışı”, başlıqlı məqalə. “Sovet Ermənistanı”. 5 yanvar. 1940-cı il. N4(2624).
Ziya bəxş etmək, aydın təfəkkür formalaşdırmaq başlıca strategiya və taktika idi. Kənd və ölkə üçün bitkin, tam şəxsiyyətin yetişdirilməsi başlıca şərt olub. Məktəbin başlıca məqsədi şagirdləri həm öz kəndi, yaşayış məskəni üçün lazımlı, faydalı şəxs kimi yetişdirmək, həm də xalq, cəmiyyət və ölkə üçün faydalı elementə, şəxsiyyətə çevirməkdən ibarəıt idi. Məktəbin hər bir şagirdi və məzunu onun fəxri və qüdrəti idi. Məktəb oxumağa vərdiş yaradır, həm də ailəyə, dostlara, tanışlara, böyüklərə və kiçiklərə hörmət amilini təbliğ edirdi. Gələcəyə sağlam, saf, əxlaqlı, estetikalı və vicdanlı, namuslu fərd və şəxs yetişdirmək məktəbin ümdə vəzifəsi və məqsədləri sırasına daxil idi. Bu yöndə məktəb mühüm taktiki addımlar atır və uşaqların yetişməsi üçün müvafiq psixoloji, fiziki və mənəvi tədbirlər həyata keçirirdi. Şagirdlərin psixi sağlamlığı onlara verilən tərbiyə və biliklə tamamlanırdı. Biliklər sağlam təfəkkürə xidmət edirdi. Uşaqların qayğısına qalır və onların sağlam qidalanmasına fikir verirdi. Məktəb hər səhər tezdən ibtidai sinif şagirdləri üçün öz hesabına sağlam qida təqdim edirdi. Eyni zamanda bütün şagirdlər üçün dərs başlamamışdan öncə on beş dəqiqə bədən tərbiyəsi hərəkətləri üçün dərslər keçirilirdi. Bu kimi addımlar fiziki sağlamlığa xidmət edirdi. Məktəb şagirdlərdə gələcəyə inamı təbliğ edirdi. Gələcəkdə mühüm mövqeləri tutmaq, bəlli səviyyələrdə qərarlaşmaq məqsədilə yaxşı və əla qiymətlərlə oxumağı tövsiyə edirdi. Məktəb ailə ilə şagird arasında da bir bağlantı yaradan mərkəz rolunu oynayırdı. Valideynlərə və böyüklərə hörmət, onlara kömək amili təbliğ olunurdu. Məktəb valideynləri bir arada cəmləşdirirdi. Ailə birliyi, ailə ənənələrinin qorunub saxlanılması məktəbdə də bir tərbiyə təlimi olaraq verilirdi. Məktəblərdə “sabahın mütəxəssisi” adı ilə dərin biliklərin verilməsi tələb olunurdu. Məktəb öz müəllimlərinə də bu istiqamətdə ciddi və məsuliyyətli olmağı tələb edirdi. Məktəb öz biliklərini yüksək səviyyədə təqdim etməklə, şagirdlər önündə gələcəkdə iki böyük məqsədi qoyurdu: birincisi, tələb olunurdu ki, əla oxusunlar, məktəbin zəhməti hədər getməsin, əksinə adı ucalsın, şərəfini və ləyaqətini qorunsun. Məktəb buraxılışları kəndə tələb olunan müəllim və digər pedaqoji işçilər kimi yetişsinlər. İkincisi isə güclü mütəxəssis və kadr kimi yetişərək Arçutun şərəfli adını böyük ölkədə tanıtsınlar. Layiqli kadrlar kimi yetişərək, özlərinə, ailələrinə, xalqa, cəmiyyətə, dövlətə və ümumilikdə bəşəriyyətə layiqincə xidmət etsinlər.
Davamı var...
Elşən Nəsibov (Elşən Ardıc)
Siyasətşünas-alim, yazıçı-publisist. “ARDIC” Hərəkatının təsisçisi. Qərbi Azərbaycan İcmasının üzvü\
The idea of Archutlu (Ardñcl) youth development
Article number four
What does the scientific definition of development entail?
The idea of youth development encompasses key components that inspire and motivate, guide efforts and initiatives, and consequently generate a dynamic and vibrant movement. Ideals affect the consciousness of adolescents and young people, as well as their feelings, and in this regard harmonize their minds with their sensory organs. Ideals express the content and determine the way of living in life. They create the enthusiasm of adolescents and young people and become an important factor in regulating the flow of life.
The desires and dreams of the young person control them. They lead them towards the future with confidence and determination. They attract them to struggle. Thanks to struggle, youth expresses its potential. Potential affects creativity and construction. It also affects social and public views. Culture, literature and art, science, and sports reflect the elements that regulate the soul of the young and the ideals formed in youth. Achievements in the fields have their effects on the enrichment of the soul of the young. Young people are influenced by these elements and try to stimulate their lives.
Note:Jamila Ismayilgizi Ellazova, who was born in the village of Archut in 1955 and graduated from high school in the village, notes in her memoirs that when she was a teenager and young woman, she watched the film “On the Far Shores,” loved the film very much, and liked the character and actress, the girl in the film who was loved by Hero of the Soviet Union Mehdi Huseynzadeh, Angelica. She was so fond of this actress and the name that when she got married and had a daughter, she named her Angelica.
Similarly, Eljan Rahmanoglu Aliyev, a young man of Archut origin, won a gold medal at the European Youth Taekwondo Championship (78 kg weight category) held in Aigle, Switzerland, on November 22, 2025, and told journalists at the airport, "... The competitions went very well. I believed that I would become a champion. I was a champion among teenagers. Now I have become a champion among youth. I won a gold medal..." Here, the ideals that influence young people, the factors that create incentives to bring enthusiasm, and the conditions that give rise to them are clearly visible.
Eljan's previous success gave him the conditions for his next success. The development concept is a set of ideas and thoughts consisting of innovations, ideals, future-oriented proposals, and initiatives. Life, occupation, activity, interest, and interests consist of systems, structures, and ideas. Ideas are concentrated, and paths and directions are accumulated. The centralization of ideas in common coordinates in itself involves systematicity and structuring. The multifaceted nature of life gives reason to say that there are many elements involved in systematization. Objects and subjects that influence and are influenced are based on a chain. These elements express grouping and becoming one. In the concept, content and form act together, in unity.
Form and movement reveal the essence. Development is a manifestation created by sequential processes, an emerging reality, a new essence. It is an innovation that occurs due to active structuring. The concept reflects unified flows and directions. It determines goals, objectives, and tasks. It includes theoretical analyses on flows. The concept groups, distinguishes, and includes phenomena and processes in a unified way into the construction of thinking. Thus, the concept becomes a chain of thoughts with its theoretical and philosophical essence. The concept is based on time in terms of its formation and application and creates connections between past, present, and future times.
It expresses a set of ideas for assessing conditions. It reflects the acquisition of even more new elements from the acquired elements. The idea gives the idea a basis, and reason carries consistent beginnings. The concept is such that it is a structure and content that, while forming, expresses the role of a model. It reflects standards for application. The concept consists of norms and rules. It has mandatory, necessary, and recommendatory content. In this regard, let us first focus our attention on the concept and term expressed in the dictionary. According to the compiled dictionary, concept (Lat. Conceptio-understanding, system) - a special way of understanding, a system of views on a certain situation or a whole system, the main theoretical point, a guiding idea in explaining something, or a system of views on a certain situation in the world, nature, or society. A system of interconnected views in science, art, technology, politics, and other areas, a form of solution and explanation of the issue.
The concept determines the strategy of action. The lexical meaning and explanation of the word concept are given in the dictionary as follows. 1. [lat.] The main idea about any event is a system of views. There are two opposing concepts about development - the dialectical and metaphysical concepts. 2. Lat. Concept assimilation, understanding, system: 1) a system of theories about any event; 2) the main idea, general idea pursued by an artist, poet, scientist, etc.; 3) the guiding idea in a systematic explanation, interpretation; 4) the main idea that determines the strategy of action in the implementation of reforms, projects, plans, and programs. The term concept is also used to denote the main idea or constructive principles in scientific, artistic, technical, political, etc., types of activity.
According to the scientific explanation, development is directed qualitative changes. Science explains that the signs that determine development are 1) the qualitative nature of changes, 2) their irreversibility, and 3) directionality. From the compiled dictionary, it can be concluded that the provisions of the concept create compactness and integrity in areas and direct events into unified flows in a theoretical aspect.
The concept directs development. It creates a wave by concentrating the elements. Due to the wave, the energy, power, and strength of certain flows are formed. Development processes create irreversibility. Thanks to this irreversibility, new essences emerge. New essences manifest themselves against the background of realities. In the concept of development, perception, behavior in accordance with events, and adequacy are prerequisites. The basis of the concept is to reveal relationships, positions, and connections in order to provide a theoretical view of events and express an attitude. The concept contains influence, effectiveness, and efficiency. It forms the development plane of concepts in a derivative manner and determines its properties. The purpose of the concept is to influence and gain energy by applying force.
Thanks to the concept of development, the number of moving elements on the plane increases. Thanks to movement, the surrounding plane also moves. Centralization processes expand. The effects of centers increase. Waves of development towards the periphery replace each other. The development of life is embodied in ideas. Ideas have a carrier, transmitting, and disseminating function in the system. The anthology of ideas, leading views, and positions creates the nature and psyche of life.
Development concept and determinism
(questions, answers, causes, and consequences):
Every reality is a sign. In this direction, it contains questions. It is known that the goal and task is to learn. The question gives the basis for answers. Questions also arise from the answers. The question is an educational tool.
It gives impetus to answers, revealing the basics. Questions and answers are for determining the composition of the whole. In fact, it is questions and answers that determine the mutual relations, the basics. Questions and answers, causes and consequences, and the determination of the basics of the system, integrity, network, and the mutual relations between elements. Cause-and-effect relationships reflect the activity and functionality of the system. Causes and consequences reflect the basics and derivatives in an algorithmic manner, creating a connection. The basis of processes, their flow and sequence, and the level of certainty are based precisely on determinism. It carries philosophical categories such as thesis, antithesis, synthesis, denial, denial of negation, affirmation, and cause and effect. The question contains the direction of cognition. The question gives thought to the search. In this direction, determinism is formed.
Thanks to determinism, determination is formed. The foundations of using the obtained are formed. Determinism is a scientific-rational cognitive process. It contains the results of perception. Determinism creates the possibilities of distinguishing, classifying, selecting, and comparing. Utility efficiency conditions the foundations of the results in concepts. For youth concepts, determinism is a category.
Young people try to distinguish the processes taking place in their thoughts. Determinism serves the concept of personality. The set of ideas reflects the clarification of areas. The determination of personality expresses how an individual is positioned in society. The basis of acquiring all knowledge is determined by the cognitive process. Questions lie in the darkness. When a question is asked, a search is carried out in the appropriate direction. Thanks to searches, a package of ideas, proposals, and initiatives is formed.
As darkness passes into light in the system of ideas, activity also increases. Questions are to clarify the darkness and make invisible beings visible. Questions create certainties. Development is a chain- and network-forming process in which questions constantly arise in these processes. Realities raise questions. Questions determine the answers. Note: In the village of Archut, pupils and senior students used to build question-answers around the topic in order to closely assimilate science. They used to debate subjects in order to clarify the clarification. Every reality and being is absolute. Because it has a dimension. The dimension allows us to determine the physics and essence of reality. The change of dimensions causes the change of composition. Development processes, by incorporating questions, also determine the causes and consequences. Certainty, clarity, and reality contain the basis of determination. Ideas are concepts in themselves and consist of theses that carry questions and answers. Question-answer conditioning includes the connection of ideas. Determinism, certainties allow us to reveal the essence of development processes. Determinism determines the space and time of development events.
Thanks to determinism, functions and tasks are revealed, and the essence of reality emerges. The theoretical basis of the development concept is determinism. In theory, there is a certainty that arises from questions and answers and reflects causes and consequences. Certainty carries benefits and effects. Thanks to the determinism approaches in their concepts, young people are able to distinguish between good and evil. Determinism provides a basis for understanding the essence of events because it makes events closer to the subject. The closeness of distance, the familiarity, makes the contacts between the object and the subject even closer. Close contacts involve the distinction of realities. The subject, the discriminating party, sees itself in space.
Determinism encompasses the subject's reaction and the basis of its attitude to the object. As the ideas set forth in the development concept move from theory to practice, as the ideas take hold, understanding of processes and habits is formed. Habits are absorbed into the soul. The concept contains models. The application of models determines determinism. The ideas of the Juniper youth and their implementation were determined by questions and answers in themselves. Questions led to self-interest and self-affirmation. Nature was taken as an object for the formation of rational cognition. Creativity and constructivism were determined by both determinism and ready-made models. The application of models closely linked them to processes and life. Determinism carried questions and answers in thoughts and actions, thereby determining consistency and conditioning in the views of young people.
Determinism created unity in development processes. Benefiting from rational legislative acts and feeding on the realities that legislation made possible was a condition for the Juniper youth. The completeness and completeness of the personality created conditions and provided a basis for the village youth to keep pace with the times. Determinism provided a basis for determining the directions of labor activity for the youth. Certainty provided a reason to understand life on the basis of modern and scientific principles. Certainty provided the basis for successive events. Determinism allowed the realization of the basis for the manifestation of ideas.
Determinism brought profits to the village youth. It determined the benefits. It included new ideas and theses. Determinism established a code of conduct. Today, the youth of Archut are organizing their lives with determinism. They contain healthy views of the future. Determinism reflects the foundations of progress. The ideas of the youth are pure and serve health. Determinism establishes hereditary sequence, precedence, and succession. It also carries the issue of certain responsibility. It aggregates the systematization of duties and functions reflected in ideas.
The role of secondary school in the upbringing and development of children, adolescents, and youth in the village of Archut:
Archut Village Secondary School has been a temple of science, education, and upbringing. It has played the role of a dogma in these areas. It has raised successive generations.
Jamila Ismayil gizi Ellezova, who was born in Archut in 1955 into a family of teachers, evaluates the role of secondary school in the upbringing and development of children, adolescents, and youth in the following way: “I studied in secondary school in 1962-1972. In 1972, I graduated from secondary school with honors and entered the Azerbaijan Pedagogical Institute. For many years, I worked as a mathematics teacher in the neighboring village of Gozeldara and in Sumgayit and Baku schools during my refugee period. Our Archut village secondary school was the strongest.st.t school in our region. Our school consisted of three buildings. Our teachers, who were highly professional, knowledgeable, and talented, taught here. The students had a great desire to study. A marathon race was literally held for the sake of knowledge. Our teachers conducted lessons based on experience. For example, the late teacher Masim taught physics lessons on both theoretical and practical grounds. The biology classroom was full of visual aids and wall paintings. Maps were hung on the walls for history. Lessons were explained with visual aids in the laboratories. There was a great desire to study. Our school principal seemed to be a born leader. His competence, knowledge, and skills were profound. He was a very demanding person. Let me mention a simple matter. So, at that time, he himself organized the transition exams from class to class. He presented encouraging titles and honorary certificates to those who distinguished themselves. We also presented those certificates during admission to higher education institutions so that we could get high scores. I worked at Gozeldare Secondary School for a while. To be honest, that school couldn't match ours. I set up a dusty laboratory there. My mother, Leyli, was also the head of the library at our secondary school. I and other excellent and good students read almost all fiction. I will never forget it. Furthermore, I read the story "Mehman" for three days and prepared at a high level. I even memorized this story at night by lamplight. Instead of our literature teacher (Mammad Mammadov), I explained it to the students on his recommendation. It was very good. We had a great sports lesson. We had a large gym with all the equipment and resources. Furthermore, we all wore sports clothes. Our parents and teachers participated in our upbringing together. They constantly consulted. Teacher supervision continued after classes. For example, we could not go to the film club and watch films that were not suitable for our age. The school principal and teachers themselves strictly controlled this. They often visited the club and checked on the children. Our school also taught students production experience. The school had a special production-experience area. The school also taught children and teenagers organization. I myself worked as a pioneer leader at the school for a while. I held the position of head of the student Komsomol Organization. Both the conditions and the spirit of our secondary school raised healthy youth for our village. We lived a systematic and interesting life. We looked to the future with confidence and hope. Not only that, but we trusted our school very much. Likewise, we knew that the knowledge it provided would be enough for us to grow up as healthy, educated, and capable young people. It would create an excellent base for further development. The gratifying fact was that the vast majority of those who graduated from the tenth grade of our school entered higher and secondary specialized schools. This was a very high indicator.”
The ideas of Hasrat Ellaz oglu Rafiyev, who worked as a Russian language teacher at the Archut village secondary school from 1980 to 1988, are important in this regard. The teacher emphasizes, “In addition to providing science and education, the secondary school also trained well-mannered, healthy young people. There was a law and order between teachers and parents in this matter. Most of the students followed these laws. On the one hand, the goal of us teachers was to train our own followers, but on the other hand, providing a strong base of education to prepare specialists in various fields was the main condition. Each teacher was proud of his student. He tried to prepare the student according to his specialty. He was very happy when his student was admitted to a higher education institution. This gave him a special sense of pride. We tried to teach the students the Russian language well because it was necessary. It was required. Knowing the Russian language, they could take a worthy place in the Soviet army. They also had the opportunity to study in Russia and other republics. Our main goal was to develop young people comprehensively. We were very interested in their education in various higher and secondary specialized schools of the former USSR. I would like to emphasize that in previous times, their parents prevented girls from obtaining secondary and higher specialties. Girls were married off quickly. However, in the late 1960s and early 1970s, this stereotype was eliminated. 17 boys and girls who had graduated from the same class at that time went on to attend secondary and higher specialized schools. A literal revolution in consciousness was brought about by one of the girls, Aliyeva Zakiya Alkhan gizi, enrolling in the medical technical school. Many of our young girls went on to have higher and secondary specialties”.
Born in the village of Archut in 1955, Yaseman Hasan gizi Aliyeva attended the village secondary school from 1963 to 1973 and graduated with honors. He describes the importance of secondary education in the development of children, adolescents, and young adults as follows: "Our secondary school was the strongest educational center in the region." Our teachers were very knowledgeable and strong. There were also girls who excelled in their studies at the time. For example, we can mention the names of girls like Asli, Fatima, and Morug, who studied at the technical school. The girls had a great desire to study. Our school also widely promoted this. It did not discriminate between boys and girls. When we were at school, we looked with envy at students who received higher and secondary qualifications in Baku and other places. We wanted to be like them. Our teachers also used to set them as examples for us. Our teachers demanded that students who studied well help those who studied poorly. I graduated from the Institute of National Economy in Baku in 1977. I became an economist. Firstly, I wanted to enter the Azerbaijan State Pedagogical Institute. At that time, it was difficult to enter there. I dreamed of becoming a geography teacher and returning to my village. However, with the advice of my relatives, I changed my mind and became an economist. Our village had a healthy youth. Everyone lived a pure and kind life. Reading was a fashion among children, teenagers, and young people. Everyone was enthusiastic. Our teachers have done a great job. They created a strong heritage.”
Sayyad Israfil oglu Rafiyev, one of the young teachers of the Archut village secondary school and a history teacher, organized a history and local history museum in the village secondary school in order to educate young people in a patriotic spirit. He collected numerous museum exhibits on the history of the village.
He used visual aids to teach history. One of the young educators who disseminated the village's history across the republic was Sayyad. He stated, for instance, that "raising students in the spirit of patriotism is a real honor" during his speech at the 5th Congress of Teachers, which was held in Yerevan on April 27–28, 1987. This is an area that we focus on in our school. We have spent a lot of time building a museum dedicated to local and historical events. Its collection of exhibits is steadily growing. The pupils exhibit a strong desire to learn about the history and current state of the country where they were born and raised. Yusifov, M. "We'll approach our work with fresh vigor. The newspaper of " Soviet Armenia”. 1 May 1987.
Ilham Alkhan oglu Aliyev, a scientist candidate of technical sciences who was born in the village of Archut in 1959, assesses the contribution of the village secondary school he attended to the development of children, adolescents, and young adults as well as their maturation into literate, knowledgeable, and healthy adults in this way:"Our village's secondary school was very strong in the region." In addition to their knowledge, the teachers were fair and honest. They made an effort to provide the kids with quality education. They gave it their all. They also helped them finish their homework and kept a close eye on them. Pupils and students participated in Olympiads at the school, district, and republican levels.
Teachers organized clubs and held additional classes in schools. They created motivation while fulfilling their duties. Children were very eager to study. Teachers gave children additional knowledge without fail. Since the middle of the last century and the 60s, girls have also become very enthusiastic about studying. Great interest was shown in science and knowledge. The number of excellent and good students increased. At that time, my sister Aliyeva Zakiya Alkhan gizi applied to the Azerbaijan Medical University. Although she was not accepted, she studied at the medical technical school. Thus, great interest arose in higher and secondary specialized education for the girls of our village. Obstacles were removed. Closed doors were opened. A revolution took place in the psychology of parents. A slogan was formed in the village that if Alkhan man educates his daughter, why shouldn't we?! Thus, the flow of girls to higher and secondary specialized schools accelerated. Our school was an academy. Today, I have grown up as a scientist. For this, I express my gratitude to our village secondary school!”
The views of Intigam Humbat oglu Aliyev, who was born in the village of Archut in 1969 and graduated from the tenth grade of the village secondary school in 1986, on the role of secondary school in the development of children, teenagers, and young people as individuals are noteworthy. He notes, “Our school was like an academy. We received both a high education and a serious social upbringing. Our parents both believed in and hoped for the school. Our teachers were not inferior in knowledge to university teachers. I would especially like to mention the names of Mr. Aliyev Mahammad, who was the director of our school for many years, Mr. Mammadov Masim, who worked as the head of the teaching department, and many others. Mr. Mahammad's high demand for knowledge and strict adherence to discipline had a great influence on our healthy development. He demanded high quality from both students and teachers. We looked at teachers as “prophets ” They were so respected. I almost got excellent grades in a quarter. I had two A's. Thanks to the knowledge provided by our school, I was accepted to two universities in the Russian Federation. I mainly majored in economics. But our youth coincided with a bad time. I worked at the factory in my specialty. The collapse of enterprises in the 1990s naturally took its toll on me. However, the school gave me great support throughout my youth, and the qualities I gained helped me.”
Nizami Yagub oglu Gaziyev, born in 1973, who was born in the village of Archut and studied at the village secondary school for 7 years, expresses the role of the village secondary school in the education of children, adolescents, and young people in this way: “I studied at the secondary school of our village for a full seven years. When I was deported, I was in the eighth grade. Our education was incomplete. Our school was very interesting. On the one hand, it provided knowledge, and on the other hand, it provided good education. School life was colorful. Everyone rushed to school every day. Teachers were obsessed with students. In addition to lessons, classes were held in all subjects. Groups were formed. Literally, competitions in knowledge were organized. We were in a competition of knowledge with a parallel class. The excellent students competed with the excellent students, and the strikers with the strikers. We fought for knowledge. I was a striker. I dreamed of becoming a lawyer when I grew up. In this regard, I was very confident in our school. I knew that I would study well until the end. However, unfortunately, my dreams and ideas did not come true. Our refugee life hit my aspirations. Family and household difficulties did not allow me to study. I myself lost my enthusiasm. My youth coincided with the 1990s. There was a war going on in the country. The situation was deplorable. It development strategy. There was fragmentation among the youth of the village. Now, thank God, I often meet with friends with whom I spent my childhood in the village. We usually meet to relive our youth. We also go back to our school years. Furthermore, we remember our childhood and adolescence in general. We joke around. Today's youth are very progressive. They live with new ideas, in a creative and constructive spirit. My children are young. I observe a completely new spirit in them. For example, my son Yagub Gaziyev, born in 2004, who is studying at the master's level of a higher education institution, believes that students and teenagers should be educated a lot in secondary schools. Preventive ideological propaganda should be carried out to combat drug addiction. "
In the Archut village secondary school, natural sciences and humanities were studied together. The social and political worldviews of children were also formed. The concept of the Archut secondary school was that the training and educational processes made the views of children, teenagers, and young people similar. By adapting them, they united them. Thus, they created a unity of power. They formed common principles of behavior. The acquisition of science and knowledge on a conceptual basis and in collaboration constituted the form and essence of the school concept. It is known that the secondary school, which provides secular education and studies the processes occurring in nature and the environment scientifically and systematically, in addition to being a center of knowledge and education, also plays the role of a temple of upbringing and aesthetics.
The school has a philosophical content. The main activity of the Archut village secondary school named after Mirza Fatali Akhundov, which began operating in 1924, was to impart literacy, carry out enlightenment, form the worldview of students, improve their orderly, rational, and adequate views of life, open their eyes, and prepare them to respond flexibly and adequately to the processes occurring around them. The main condition was to create the image of “New Archutlu” in the image, and thanks to children, adolescents, and young people. Throughout the 20th century, acquiring science, acquiring knowledge, and literacy itself constituted a wave function.
Note: The “Gizil Shafaq” newspaper published in Yerevan wrote in its issue dated December 4, 1929, that twelve thousand people were involved in literacy courses in the Loru Pambak district. The illiteracy of three thousand people will be abolished through the political education department, six thousand five hundred through the “no more illiteracy, friends” line, and the rest through the trade union line. Books and educational programs for small nations, especially those speaking Turkish, have not been purchased so far.
The village of Archut, located in the Karagilsa district of the Lori Pambak district, has 150 houses, according to an article titled "Need a Literary School" in the "Gizil Shafaq" newspaper, May 9, No. 34 (217). Up to 100 literate residents of this village attend a labor school course. The press reported in January 1940 that 47 outstanding students were enrolled in the Archut village incomplete (seven-year) secondary school. This is an additional fact that is worth mentioning. Aliyev, M. The competition between two schools is the title of the article. "Armenia under Soviet rule." 5 January. 1940. N4 (2624).
The main strategy and tactic was to provide enlightenment, to form clear thinking. The main condition was to raise a complete personality for the village and the country. The main goal of the school was to educate students as necessary, useful individuals for their village settlement, and to turn them into useful elements and personalities for the people, society, and the country. Each student and graduate of the school was its pride and power. The school instilled the habit of reading and also promoted the factor of respect for family, friends, acquaintances, elders, and younger people. The main tasks and goals of the school were to raise healthy, pure, moral, aesthetic, and honest individuals and people for the future.
In this direction, the school took important tactical steps and implemented appropriate psychological, physical, and spiritual measures for the development of children. The mental health of students was complemented by the education and knowledge given to them. Knowledge served healthy thinking. It took care of children and paid attention to their healthy nutrition. The school provided healthy food for elementary school students at its own expense every morning. At the same time, fifteen minutes of physical education classes were held for all students before the start of classes.
Such steps served physical health. The school promoted confidence in the future among students. It recommended studying with good and excellent grades in order to occupy important positions in the future and settle at certain levels. The school also played the role of a center that created a connection between the family and the student. Respect for parents and elders and the factor of helping them were promoted. The school brought parents together. Family unity and the preservation of family traditions were also taught as an educational lesson in the school. Schools were required to provide deep knowledge in the name of "tomorrow's specialist".
The school also required its teachers to be serious and responsible in this direction. By presenting its knowledge at a high level, the school set two major goals for the future for its students: first, it was required that they study excellently so that the school's hard work would not be wasted, but on the contrary, its name would be exalted, and its honor and dignity would be protected. School graduates would grow up as teachers and other pedagogical workers in demand in the village. Second, they would grow up as strong specialists and personnel and promote the honorable name of Archut in the big country. May they grow up as worthy personnel and serve themselves, their families, the people, society, the state, and humanity in general.
To be resumed
Elshan Nasibov (Elshan Ardıc), political scientist, writer, and publicist. Founder of the "ARDIC" Movement. Member of the West Azerbaijan Community
