Məmmədov Əflatun Məsim oğlu — Rabitən nazirinin texniki məsələlər üzrə eks- müşaviri, internet və yüksək texnologiyalar üzrə ekspert, hal-hazırda Azərbaycan Dövlət İqtisad Unversitetinin (UNEC) “Rəqəmsal texnologiyalar və tədbiqi informatika” kafedrasının müəllimi.
Abstrakt
Süni zəka (SZ) XXI əsrin ən transformativ texnologiyası kimi yalnız texnologiyanın deyil, həm də qlobal siyasət, iqtisadiyyat və mədəniyyətin əsas dayağına çevrilmişdir. Bu məqalədə SZ-nın tarixi inkişaf mərhələləri, əsas tətbiq sahələri, qlobal trend və problemləri, Azərbaycan və region konteksti, həmçinin gələcək perspektivləri əhatəli şəkildə təhlil olunur. Etik və hüquqi suallar, “deepfake” təhlükəsi, iş yerlərinin avtomatlaşdırılması və geosiyasi rəqabət kimi məsələlər geniş müzakirə olunur. Məqalənin nəticəsi süni zəkanın gələcəyinin insanın seçimlərindən, dəyərlərindən və idarəetmə bacarığından asılı olduğunu göstərir.
Açar sözlər
Süni zəka, generativ modellər, etik risklər, avtomatlaşdırma, iqtisadi təsirlər, milli strategiya, XXI əsr;
Əsas tezislər
• SZ-nın inkişafı 1950-ci illərdən bu günədək müxtəlif mərhələlərlə dərinləşmişdir.
• ABŞ, Çin və Avropa İttifaqı arasında süni zəka yeni “soyuq müharibə” yarışına çevrilmişdir.
• SZ yalnız iqtisadiyyat deyil, həm də mədəniyyət və fəlsəfi düşüncəni dəyişdirir.
• Azərbaycan üçün SZ milli təhlükəsizlik, iqtisadi diversifikasiya və təhsil baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
• Ədalətli və etik yanaşma olmadıqda SZ sosial bərabərsizliyi dərinləşdirə bilər.
Giriş
Süni zəka artıq yalnız texniki yenilik deyil, XXI əsrin “nefti” adlandırılacaq qədər strateji resursa çevrilmişdir. IBM-in Deep Blue (1997) şahmat çempionunu məğlub etdikdə və Google DeepMind-in AlphaGo (2016) ənənəvi “Go” oyununda qalib gəldikdə dünya gördü ki, SZ yalnız proqramlaşdırma deyil, həm də insanın yaradıcı və strateji gücünə rəqib ola bilir. ChatGPT və digər generativ modellərin sürətli yayılması isə göstərdi ki, artıq SZ gündəlik həyatın bir parçasıdır.
Tarixi inkişaf və mərhələlər
• 1950–1970-ci illər: “Simvolik AI” – məntiq əsaslı ekspert sistemləri;
• 1980–1990-cı illər: Neyron şəbəkələrin inkişafı, maşın öyrənməsinin ilk uğurları;
• 2000–2010-cu illər: “Big Data” və hesablama gücünün artması ilə dərin öyrənmə (deep learning);
• 2020-ci illər: Generativ süni zəka və multimodal modellərin yüksəlişi.
Süni zəkanın sahəvi tətbiqləri
• Tibb: xərçəngin erkən aşkarlanması, fərdi müalicə, dərman dizaynı;
• Təhsil: fərdiləşdirilmiş öyrənmə, süni zəka müəllimləri, virtual laboratoriyalar;
• Biznes: müştəri davranışının proqnozlaşdırılması, avtomatlaşdırılmış xidmətlər;
• Hərbi: pilotsuz dronlar, kiber təhlükəsizlik, qərar dəstək sistemləri;
• Mədəniyyət və sənət: musiqi, ədəbiyyat, vizual sənət əsərlərinin generativ yaradılması.
Əsas problemlər
1. Etik məsələlər: SZ qərarlarında tərəfkeşlik (gender, irq, sosial siniflər və s.);
2. Hüquqi boşluqlar: Qlobal səviyyədə məsuliyyət mexanizmlərinin olmaması;
3. İqtisadi təsirlər: McKinsey (2023) – SZ illik 4 trilyon dollara qədər əlavə dəyər yaratsa da, milyonlarla iş yeri risk altındadır;
4. Geosiyasi yarış: ABŞ və Çin arasında rəqabət texnoloji hegemonluğa çevrilib;
5. İnformasiya təhlükəsizliyi: “Deepfake” və saxta məlumat axını.
Azərbaycan və region konteksti
• Kənd təsərrüfatı: smart farming, məhsuldarlığın proqnozlaşdırılması;
• Səhiyyə: telemedisina, süni zəka ilə diaqnostika;
• Energetika: istehlak optimizasiyası, bərpa olunan enerji inteqrasiyası;
• Təhsil: universitetlərdə SZ laboratoriyalarının yaradılması, “AI Literacy” kurslarının tətbiqi;
• Milli siyasət: Azərbaycan üçün “Süni Zəka Strategiyası 2030” zəruridir.
Təkliflər
• Qlobal səviyyədə: BMT çərçivəsində “AI Etika Konvensiyası” qəbul olunmalıdır;
• Milli səviyyədə: Azərbaycan üçün SZ Strategiyası hazırlanmalıdır;
• Təhsil: məktəblərdə və universitetlərdə süni zəka savadlılığı (“AI Literacy”) dərsləri;
• İqtisadiyyat: startapların dəstəklənməsi, innovasiya fondlarının yaradılması;
• Cəmiyyət: ictimai debatların təşkili, maarifləndirmə proqramları.
Nəticə
Süni zəka bəşəriyyətin güzgüsüdür: onun niyyətini, dəyərlərini və məsuliyyətini əks etdirir. Neytral bir texnologiya olsa da, gələcəyin taleyini müəyyən edən faktor onun necə yönləndiriləcəyidir. Əgər ədalət, vicdan və strateji idarəetmə ilə müşayiət olunarsa, SZ yeni bir “intibah dövrü”nün açarı olacaq. Amma məsuliyyətsizlik və rəqabət ehtirasları ilə buraxılarsa, bəşəriyyətin ən zəif tərəflərini gücləndirərək xaosun vasitəsinə çevrilə bilər.
Ədəbiyyat Siyahısı
• Bostrom, N. (2014). Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies. Oxford University Press.
• European Commission. (2024). Artificial Intelligence Act. Brussels.
• Floridi, L., & Cowls, J. (2019). A Unified Framework of Five Principles for AI in Society. Harvard Data Science Review.
• McKinsey Global Institute. (2023). The Economic Potential of Generative AI.
• Russell, S., & Norvig, P. (2021). Artificial Intelligence: A Modern Approach. Pearson.
