Elçibəyin gözlənilməz gedişi Etibar Məmmədovla əldə edilmiş razılaşmanı yarımçıq qoydu

Etibar Məmmədov baş nazir postuna gəlməyin bir addımlığında olub? 1993-cü ilin iyununda əldən çıxan siyasi fürsət
Azərbaycan Milli İstiqlal Partiyasının (AMİP) o zamankı sədri Etibar Məmmədov 1993-cü ilin iyun böhranı zamanı baş nazir postunu tutmağa çox yaxın olub. Dövrün siyasi xadimlərinin xatirələrinə və Etibar Məmmədovun öz açıqlamalarına əsasən, ona bu vəzifə rəsmi şəkildə təklif edilib.
1993-cü il İyunun 17-də axşam saatlarında Əbülfəz Elçibəy Ali Sovetin sədri Heydər Əliyev, Rəsul Quliyev və AMİP lideri Etibar Məmmədovla ayrı-ayrılıqda və birgə müzakirələr aparmışdı. Bu görüşlərdə əsas müzakirə mövzusu böhrandan çıxış yolları, Surət Hüseynovla danışıqlar və Etibar Məmmədova baş nazir postunun təklif edilməsi idi.
1993-cü ilin iyun hadisələrinin az araşdırılan maraqlı məqamlarından biri də Etibar Məmmədovun Əbülfəz Elçibəy hökumətində baş nazir vəzifəsinə gəlmək ərəfəsində olmasıdır. Bu, sadəcə sonradan ortaya çıxmış şayiə deyil. Etibar Məmmədov özü 17 iyun 2019-cu ildə verdiyi müsahibədə həmin hadisələri ətraflı təsvir edib.
Onun sözlərinə görə, iyunun 15-də və 16-da Heydər Əliyevin də iştirak etdiyi söhbətlərdə ona müxtəlif vəzifələr təklif olunmuş, iyunun 17-də isə Elçibəy onunla təkbətək görüşərək baş nazir olmasını təklif etmişdi. Hətta bu barədə fərmanın hazırlandığını bildirmişdi. Həmin gün axşam yenidən görüşərək razılığa gəlmişdilər. Etibar Məmmədov da irəli sürdüyü şərtlərin qəbul edilməsindən sonra hökumətə rəhbərlik etməyə razılıq vermişdi. 
1. Etibar Məmmədovun şərtləri nə idi?
Etibar Məmmədovun məqsədi sadəcə baş nazir kreslosuna oturmaq deyildi. O, hakimiyyətin yenidən təşkilini və siyasi sistemin dəyişdirilməsini istəyirdi.
Onun irəli sürdüyü əsas tələblər aşağıdakılar idi.
* Konstitusiyaya dəyişiklik edilməsi.
* Yeni parlament seçkilərinin keçirilməsi.
* Bundan sonra prezident seçkilərinin təşkili.
* Keçid dövrü üçün müvəqqəti hökumətin yaradılması.
Etibar Məmmədov sonradan bildirmişdi ki, Heydər Əliyev bu şərtləri qəbul etmədiyindən, ona təklif olunan vəzifələrdən imtina etmişdi. 
Burada başqa bir maraqlı məqam da var. Elçibəyin müşaviri olmuş Oqtay Qasımovun açıqlamasına görə, Etibar Məmmədov baş nazir postu ilə yanaşı, xüsusilə güc strukturlarının da hökumət rəhbərinin nəzarətinə verilməsini istəyirdi. Lakin Elçibəy buna razı deyildi. Bu məlumat Etibarın özünün təqdim etdiyi şərtlərlə tam eyni deyil və ayrıca şahid ifadəsi kimi qiymətləndirilməlidir. 
2. Elçibəyin paytaxtı gizli şəkildə tərk etməsi Etibar Məmmədovda niyə narazılıq yaratdı?
Əsas səbəb siyasi razılaşmanın gözlənilmədən pozulması idi.
Etibar Məmmədovun 2022-ci ildəki açıqlamasından və əvvəlki müsahibələrindən görünür ki, o, Elçibəyin Kələkəyə getmək qərarından xəbərsiz olub. Üstəlik, həmin gün baş nazir vəzifəsi ilə bağlı razılıq əldə edildiyini deyirdi.
Başqa sözlə, o, yeni hökumətin formalaşdırılmasında iştirak etməyə hazırlaşdığı bir vaxtda prezidentin paytaxtı tərk etməsi ilə bütün siyasi planlar dəyişdi.
Etibar Məmmədovun narazılığını yalnız şəxsi incikliklə izah etmək düzgün olmaz. Onun mövqeyində aşağıdakı üç amil görünür.
* Siyasi etimadın pozulması. Bir neçə gün davam edən danışıqlardan və əldə olunmuş razılaşmadan sonra Elçibəyin ona məlumat vermədən getməsi.
* Dövlət idarəçiliyi problemi. Prezidentin paytaxtdan uzaqlaşması nəticəsində hakimiyyətin fəaliyyətində yaranan boşluq.
* Siyasi məsuliyyət. Yeni hökumətin yaradılması və böhranın idarə olunması üçün razılaşdırılmış mexanizmin pozulması.
4. Tarixi baxımdan maraqlı əks-ssenari
Əgər Elçibəy Bakını tərk etməsəydi və Etibar Məmmədovla razılaşdırılmış hökumət formalaşsaydı, 1993-cü ilin siyasi hadisələrinin gedişi fərqli ola bilərdi.
Etibar Məmmədovun baş nazir olması AXC hakimiyyətinə daha geniş siyasi dəstək qazandıra, müxalifətlə hakimiyyət arasında müəyyən uzlaşma yarada bilərdi. Lakin bu, Surət Hüseynovun silahlı qüvvələri problemini avtomatik həll etməyəcəkdi. Həmçinin Heydər Əliyevin həmin hökumətin fəaliyyətində hansı mövqedə dayanacağı da həlledici əhəmiyyət daşıyacaqdı.
Yekun nəticə
Etibar Məmmədov 1993-cü ilin iyununda sadəcə baş nazir olmaq fürsətini deyil, ölkədə hakimiyyətin yenidən təşkili prosesinə rəhbərlik etmək imkanını da itirdi. Elçibəyin gözlənilməz gedişi onunla əldə edilmiş razılaşmanı yarımçıq qoydu. Sonrakı hadisələrdə Etibar Məmmədovun mövqeyinin dəyişməsini də bu siyasi qırılma, dövlət idarəçiliyində yaranmış boşluq və konstitusion hakimiyyət məsələsi kontekstində qiymətləndirmək lazımdır.
Əslində, Etibar Məmmədovun baş nazir postuna gəlməsi barədə razılaşma əldə edilməsi hələ onun real siyasi hakimiyyətə yiyələnə biləcəyi demək deyildi. Çünki həmin vaxt Surət Hüseynov artıq özünə tabe olan silahlı qüvvələrlə Bakıya yaxınlaşmış, prezidentin və digər dövlət rəhbərlərinin istefasını tələb edərək faktiki olaraq hakimiyyətə iddiasını ortaya qoymuşdu. Belə bir şəraitdə yeni hökumətin formalaşdırılması üçün yalnız siyasi razılıq deyil, həm də real hərbi güc və dövlət strukturlarının dəstəyi lazım idi. Etibar Məmmədovun isə Surət Hüseynovun silahlı qüvvələrini özünə tabe etdirmək imkanları görünmürdü. Buna görə də onun baş nazir təyin olunması mümkün olsa belə, həmin hökumətin ölkədə real hakimiyyət və nəzarət qurması son dərəcə problemli olardı. Başqa sözlə, Etibar Məmmədov baş nazir postunun bir addımlığında olsa da, hakimiyyətin faktiki sahibi olmaqdan hələ çox uzaq idi.
Burada diqqətçəkən tarixi paradoks budur: Elçibəy böhranı aradan qaldırmaq üçün Heydər Əliyevi Bakıya dəvət etmiş, Etibar Məmmədovu baş nazir görmək istəmişdi. Lakin nəticədə nə razılaşdırılmış hökumət quruldu, nə də AXC hakimiyyətinin siyasi bütövlüyü qorundu.

Vüqar Nəbiyev